Mai kuhihewa, i kēia ao nei i pa‘i ‘ia ai nā kūpuna o kākou e kā lākou mau kumu no ka ‘ekemu iki i ka ‘ōlelo ‘ōiwi o nei ‘āina, he mea ko‘iko‘i loa ka ‘ōlelo wale ‘ana aku. He mana ko kākou mau leo. Ma ka ‘ōlelo a Kalihiwai o Lanihome: “elike me ka loihi o ka puana ia ana o ka kakou olelo ma na papalina o ka ili honua pela auanei ka mau ana o ka hoomanaoia o ka lahui Hawaii” (“Ka Kakou Olelo Makua,” Ke Alakai o Hawaii, 14 Iun 1928). ‘A‘ole hiki ke ana ‘ia ka waiwai o ka ‘ōlelo. Eia na‘e, ‘o kā kākou ‘ōlelo ke kahua, ke ke‘ehi mua, ‘a‘ole ia ka pahu hopu.

Like ka helu o nā pahu hopu o ka lāhui me ka helu o nā lālā o ka lāhui, he lau a he mano ho‘i ia mau hopena a kākou e kūlia nei, e la‘a me ke kū‘oko‘a no ka lāhui, ka mālama ‘ana i ka ‘āina, ka laha hou o ka mahi‘ai, ka ho‘ōla hou ‘ana i nā hana no‘eau, ke a‘o ākea ‘ana i ka hula, ka ho‘i ‘ana i ka nohona Hawai‘i, a pēlā aku a pēlā aku. Akā inā ‘a‘ole e ho‘okikina ana kā kākou ‘ōlelo iā kākou e ho‘okō i kekahi (mau) pahu hopu e like me ia i ‘ōlelo ‘ia ma luna, no ke aha kākou e a‘o mai ana i ka ‘ōlelo, ‘eā?

E like ma kā Kalihiwai o Lanihome i ‘ōlelo ai, e ‘ole ka ‘ōlelo Hawai‘i, Hawai‘i ai kākou. Akā he ‘oia‘i‘o nō ho‘i, e ‘ole ka ‘āina, ke kai, ka nohona, Hawai‘i ai ka ‘ōlelo. Hō‘omo‘omo a ho‘okino ko Hawai‘i pae ‘āina i ka ‘ōlelo. ‘O ka ‘ōlelo ‘ōiwi o kākou Hawai‘i, ‘o ka leo nō ia o ka ‘āina, ka ‘ūhī‘ūhā o ka pele, ka nākolokolo o ke kai, ka hū o ka makani, ke kapa o ka ua. ‘O ka leo ho‘i ia o ka hana a ka Hawai‘i, ka pāku‘iku‘i i ka ‘ai, ke kuku i ke kapa, ke kūpaloloi o ka pahu, ke olo o ke kani o nā pila, ka ‘aka‘aka kīkēkē o nā kūpuna, ka uā o ke keiki. No laila, inā aia kā kākou ‘ōlelo ma ka waha akā ‘a‘ohe o kākou ‘āina ma lalo o ka wāwae, ‘a‘ohe a kākou hana no‘eau Hawai‘i ma nā manamanalima, ‘a‘ohe o kākou mana‘o Hawai‘i ma loko o ka na‘au, ua Hawai‘i anei kā kākou ‘ōlelo?

No laila, e ho‘olaule‘a kākou i kēia mahina ma o ka ‘ōlelo Hawai‘i ‘ana, akā e ‘ōlelo Hawai‘i kākou iā kākou e kia‘i ana iā Mauna Kea lāua ‘o Haleakalā, iā kākou e kū‘ē ana i ke kōlū pōkā pahū ‘ana ma Pōhakuloa, iā kākou e ‘onipa‘a ana i ke aloha i ka ‘āina. E ‘ōlelo Hawai‘i kākou i mea e ho‘ololi ai i nā mo‘olelo a ka po‘e ho‘okuapu‘u e ha‘i nei e pili ana i ka po‘e Hawai‘i. E ho‘ohana i ka ‘ōlelo i mea e a‘o ai i nā keiki a kākou e kūpa‘a ma hope o ka ‘āina. Hō mai ka ‘ōlelo Hawai‘i i leo no kākou. Ma‘a ka hapanui o kākou i ka ‘ōlelo haole akā ‘a‘ole i hua mai ia ‘ōlelo o waho ma nei ‘āina, ‘a‘ole i pili ia ‘ōlelo i ka mo‘okū‘auhau o kākou, ‘a‘ole hiki ke wehewehe i nā hua ‘ōlelo e la‘a me “ea,” “lāhui,” a me “aloha” ma ia ‘ōlelo. Aia nō ma ka ‘ōlelo Hawai‘i i loa‘a ai ko kākou mau leo, a ‘o kēia mahina ka manawa kūpono loa e nalu iho ai, he aha lā kākou e hana ai me ia mau leo?