In celebration of Mahina ʻŌlelo Hawaiʻi, Trustee Dan Ahuna invited Hiʻilei Patoc, a student of Hawaiian language, to write a manaʻo to share in his column this month.
Na Hiʻilei Patoc
He mea koʻikoʻi loa ka ʻōlelo makuahine i ke kanaka, he mea e hoʻokumu ai iā ia ma kona ʻike a nohona kanaka ponoʻī. ʻO ia hoʻi ka pilina o ke kanaka i kona ʻike kupuna, kona mau loina, a me kona nohona. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo e hoʻokumu ai iā kākou ka poʻe Hawaiʻi ma ka nohona a me ka waiwai o ko kākou mau kūpuna.
Wahi a Poʻokumu, Puʻukani, a Kanaka Kākau uhi, Kalehua Krug ma ka hualono ʻo Mai ka Pūnana mai na ka ʻAha Pūnana Leo, ma ka pukana #21 o ʻŌlelo Makuahine,
He mea koʻikoʻi loa ko nā kānaka a pau o Hawaiʻi, mea ʻole ka lāhui, ko lākou lāhui, i ka ʻike Hawaiʻi, ka moʻolelo Hawaiʻi, ka moʻokūʻauhau Hawaiʻi, no ka mea, mai laila mai ka ʻike i loaʻa mai ai ʻo Hawaiʻi, me kona kūlana nani loa i ake ʻia e nā haole a pau o ka honua. Ke ʻike kākou a pau i kēia, hoʻolaha kākou i kēia i waena o nā luna makaʻāinana me nā kenekoa, walaʻau ana lākou me kēlā. Pela pū nā keiki. Ke like ke kūlana o ka ʻike, like ka nui ʻai o nā pā ʻelua, he koho ʻoiaʻiʻo. A ke koho ʻia a ke luʻu nā kānaka a pau i loko o ke kuanaʻike o ka poʻe nāna mai kēia wahi nani loa ʻo Hawaiʻi, ʻike ana lākou i ko lākou kuleana.
ʻO ka Mahina ʻōlelo Hawaiʻi, he hoʻomanaʻo ia i ke kumu o ka ʻōlelo Hawaiʻi no kākou ka poʻe Hawaiʻi, ʻaʻole ia he hōʻailona wale nō. ʻIke au i ka pōmaikaʻi o ka hānai ʻia ʻana ma kēia ʻōlelo nani, mai koʻu ʻohana mai, i ka pūnana, i ke kula kaiaʻōlelo, a i ka puka ʻana i ke kula hoʻāmana, ʻike au i ka waiwai o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula, nā kānāwai, nā pāpaho, a ma ka holomua ʻana o ka lāhui a me kona hoʻokumu ʻana ma ke aloha ʻāina.
Ma o koʻu hānai ʻia ʻana, ulu aʻe koʻu ʻiʻini e kālele nui ma ka hoʻonaʻauao ʻana, a eia mai au kahi hua. I kēia manawa aia au ma ke kulanui, a manaʻolana wau ke ʻike nei au i ia “moemoeā” o koʻu mau mākua, kūpuna, a me ka poʻe Hawaiʻi.
ʻIke wau i ka waiwai a me ka pono o ke ola a me ka nohona kanaka. Ua hoʻolako ʻia kākou a pau e hana penei. Inā maikaʻi i ke kanaka, inā he maikaʻi nō i kō Hawaiʻi, he maikaʻi no ko ke ao nei. Hōʻike mai nā kula kaiapuni, nā kula kaiaʻōlelo, a me nā kula hoʻāmana Hawaiʻi i ka mana o ka hānai ʻana i nā keiki ma ka ʻōlelo a me ka nohona o ko kākou lāhui.
Wahi a Kumu Krug, ʻo ka ʻike ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka moʻolelo Hawaiʻi, a me ka moʻokūʻauhau Hawaiʻi, mai laila mai ka ʻike i loaʻa mai ai ʻo Hawaiʻi. Eia kākou ke pae aʻe nei i nā makahiki he kanalima o ka paio ʻana no ke aloha ʻāina a me ka holo ʻana o kēia ʻaha kau kānāwai.
He noi haʻahaʻa kēia e noʻonoʻo i kēia wā a me nā ʻōnaehana e loli nei, e hoʻonaʻauao, e hahai aku, a e hōʻike i kou manaʻo. E nānā i nā wikiō, e hoʻonaʻauao ma ke kūlelepaho, e aʻo i ka mea pono, e walaʻau me ka ʻohana me nā kūpuna, e ahonui, e noʻonoʻo, a e hoʻomau.
E ʻike i ka waiwai. He paipai kēia iā kākou e ka lāhui e mau ka ʻimi naʻauao, e mālama i kou kuleana ma nā hana kaiaulu, a e kākoʻo i ia mau kaiaulu e hoʻonaʻauao nei a e kōkua nei i kā kākou lāhui waiwai.
Mahalo i ke Kime Ahuna no ka ʻae ʻana iaʻu e kaʻanalike mai. E ola mau ka ʻōlelo Hawaiʻi!
