Na Pelehonuamea Harman, Director of Native Hawaiian Engagement, UH Hilo
“Ola ka inoa o nā kūpuna, hoʻomau ʻia i ke kahua hoʻomanaʻo.”
Ma ia kahua hoʻomanaʻo hoʻokahi nō i hāpai ʻia ai ka inoa ʻo Mary Kawena Pukui ʻo ka meʻe kupuna o ka lāhui, ma ka makahiki i hala iho nei. He lālani kēia mai loko mai o ke mele a Pukui i haku ai no ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Pīhopa, kona honua hana no nā makahiki he nui. Mai ka mahina ʻo ʻApelila a hiki i ka lā 19 o Kekemapa ma ka makahiki 2025, ua mālama ʻia ka pukaʻina ʻo “Nānā I Ke Kumu,” he mau hanana e hāpai aʻe ana i ka ʻike kūhohonu a manomano o ka Hawaiʻi a me ka hoʻoilina a kēia wahine kupaianaha maoli nō, ʻo Mary Kawena Pukui, i waiho ai na kākou.
ʻOiai ua hoʻolālā ʻia kēlā me kēia hui ʻana e kekahi pūʻulu liʻiliʻi, he mau limahana mai ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Pīhopa a me kekahi poʻe lālā o ka Mary Kawena Pukui Cultural Preservation Society, ua alu pū nā loea o nā ʻano hana kuʻuna like ʻole: ʻo ka hula ʻoe, ʻo ke oli ʻoe, ʻo ka hana noʻeau a hoʻoponopono ʻoe, nā kumu, nā palapala moʻolelo, nā hui Hawaiʻi a me nā hoa kaiaulu me ka manaʻo e hoʻomanaʻo, hoʻomau, a hoʻolaulaha i nā hana noʻeau a ʻoi kelakela a ka lāhui aloha.
ʻO ka hāpai aʻe i ke akamai a me ka noʻeau o ka Hawaiʻi ka pahuhopu nui o kēlā me kēia hanana i mālama ʻia ihola.
ʻAʻole nō i like nō a like ka papahana akā ma o ka hula, ka hīmeni, ka haʻi moʻolelo, ka hōʻikeʻike, a me ka noho pānela paha i hoʻoulu a kahukahu ʻia ai ka ʻike ma waena o ka poʻe o ka wā i hala a me ka poʻe o ke ao kanaka nei. Ua hōʻoia ʻia ka manaʻo o Liholiho Kamehameha II ma kona puana ʻana aʻe i nā lālani kaulana no ke akamai a ka Hawaiʻi: He hoʻomau hoʻoilina ola kā kākou e hoʻokō ai.
He lāhui naʻauao, aloha ʻāina, hakuhia, a hana pūpūkahi kākou. He poʻe lanakila ma ka pae ʻoi kelakela mai ka wā kahiko a hiki i kēia e kū nei akā pono kākou e kūlia mau i ka nuʻu a hoʻoulu i ia ʻano kuanaʻike ma waena o ka hanauna hou.
ʻO ka hoʻoilina aloha a Mary Kawena Pukui ka ʻīkoi o kēia hana. Nāna nō i ʻohi, palapala, a aʻo aku i ka ʻike o ko kākou mau kūpuna – ʻo ka ʻōlelo ʻoe, ʻo nā moʻolelo ʻoe, a ʻo ka hana kuʻuna ʻoe – i ō mau kēia ʻike no nā hanauna e hiki mai ana. Wahi a Pukui: “ʻO ka ʻike, aia ma laila ke ola.”
Ma loko o kāna puke ʻōlelo noʻeau, ua palapala ʻia: “E kanu meaʻai o nānā keiki i kā haʻi,” ʻo ia hoʻi, na kākou e hōʻike aku a hoʻoulu i ka mauli ola Hawaiʻi ma loko o kā kākou mau keiki i ʻole nalowale, i ʻole e puni wale aku nā ʻōpio i ka ʻike o nā lāhui ʻē.
Ua makemake ke kōmike hoʻolālā i ka pukaʻina e hoʻonoʻonoʻo i ke anaina a paipai i ka hoʻoulu i ka “ʻai maikaʻi” no ko kākou lāhui aloha. E like me kā Pukui, he aha kā kākou e hana nei no ka pono o ka lāhui o kēia mua aku?
ʻO ke alu like o nā kānaka he nui ma luna o ka pahuhopu hoʻokahi kekahi hua nani i ʻike ʻia; ka hana a ke kupuna me ka moʻopuna, ka hana pū o nā hui ʻokoʻa kekahi me kekahi. Ua pūpūkahi nā limahana o ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Pīhopa, nā ʻelele o ka Mary Kawena Pukui Cultural Preservation Society, a me nā kānaka i haʻiʻōlelo a hōʻike paha me ke aloha. A ʻoiai ua pani ʻia kēia pukaʻina, ʻaʻole e pau ke alu like ʻana ma waena o kākou i mea e hoʻoholomua ai i ka lāhui Hawaiʻi.
He wahi leo mahalo kēia i nā lima a pau i komo ma ka hoʻokō i kēia pukaʻina ʻo “Nānā I Ke Kumu” – nā haʻi ʻōlelo, nā puʻukani, nā ʻōlapa, nā kanaka noiʻi, nā lālā o ke kōmike hoʻolālā, nā kōkua manawaleʻa, ke anaina nānā, a me nā mamo a Pukui. E hoʻolele ʻia ana nā pukana ma ʻŌiwi TV i kēia makahiki 2026 a ke hoʻolālā ʻia nei kekahi mau hoʻonui ʻike hou aku.
E ola mau ka inoa o nā kūpuna!
