Na Hema Yam-Lum, Kumu Aʻoaʻo Haʻi ʻŌlelo, UH West Oʻahu
Welina me ke aloha e nā pua aloha ʻāina a me nā hoa makamaka o ko Hawaiʻinuiākea e paʻa nei ka iwihilo o ka lāhui.
He leo kēia e hāliu mai ana mai ka lepo o ka honua, mai ka hanu o nā kūpuna, a mai ke kuleana i kau ʻia ma luna o kākou i kēia au. Mai ka ʻāina manu mōlia o nā peʻa kapu o Hōlanikū, i kahi o ka Mauna e Hāʻupu nei, nā koa āiwaiwa ʻo Kakuhihewa lāua ʻo Lānaʻikaula e kū ana ma ke kua o ka puʻu kukui lamalama ʻo Hālawa, mai Molokini ka piko o nā kai ʻewalu a i ke one kapukapu ʻo KohemālamalamaoKanaloa, he mau wahi kēia e hōʻike ana i ka hohonu o ka pilina kanaka me ka ʻāina, ka moʻokūʻauhau, a me ka ʻōlelo Hawaiʻi.
Eia ke hoʻolauna nei i kahi kula i kupu mai ma Honouliuli, Oʻahu nei. He kula kēia i hānai ʻia ma lalo o ka malu o ʻelua kumu ikaika o ka hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi: ʻo Ke Kula Kaiapuni ʻo Ānuenue a me Ke Kula Waena ʻo Kapolei.
Mai ia mau kula mai ka ʻike, ka paʻa o ka ʻōlelo, a me ke kūkulu ʻōnaehana i hiki ai i kēia kula hou ke kū me ka ikaika. I kēia manawa, ua paʻa kēia papahana kaiapuni ma lalo piha o Ke Kula Waena ʻo Kapolei.
I ka hāmama mua ʻana mai o nā puka, ua komo pū ka leo oli, he hōʻailona ia ʻaʻole he hale wale nō kēia e kū ana, akā, he wahi kapu no ka ʻōlelo, ka ʻike, a me ke kūkulu lāhui. Ua oli ʻia ka inoa e like me ka hanu mua o ke keiki hānau hou:
E Kūlanihākoʻi kau maila i luna e; A ua maila ua; A kupu maila kupu; A muʻo maila muʻo.
I ʻekolu makahiki aku nei, ua hoʻolaha ʻia ka wehe ʻana o kēia kula waena hou i nā mākua o nā kula haʻahaʻa ʻo Nānākuli a me Waiau. He lono kēia i ka hoʻihoʻi ʻana o ka ʻōlelo ʻāpaʻakuma o kēia ʻāina, ʻaʻole ma ke ʻano he kumuhana aʻo wale nō, akā, ma ke ʻano he ʻōlelo ola.
I kēlā wā mua, he ʻehiku wale nō haumāna i komo mai, kekahi mai Nānākuli, kekahi mai Waiau. I kēia manawa, ua hoʻonui ʻia ka papahana, a ua piha ka helu i kēia lā i nā haumāna kaiapuni he 22.
He hōʻailona kēia o ka ulu maoli ʻana, ʻaʻole ma ka helu wale nō, akā, ma ka paʻa o ka manaʻo o nā ʻohana, nā haumāna, a me ke kaiaulu i ka waiwai o ka hoʻonaʻauao ʻōlelo Hawaiʻi. ʻUʻuku ka hua i ka hoʻomaka, akā, ke ulu nei ka lāʻau, ke māhuahua nei nā lālā, a ke paʻa nei ke kumu. No laila, ua hoʻomau ʻia ke oli e paipai ana i ka ulu mau ʻana:
A liko maila liko; A lau maila lau; A lala maila lala; A kumu maila kumu; A kumu paʻa hina ʻole i ka honua.
I kēia makahiki, ua komo piha nā haumāna i nā hanana a pau o ka papahana kaiapuni. Ma laila nō lākou e ʻike ai he ʻōlelo ola ka ʻōlelo Hawaiʻi, he leo e ola ana i ke kino, ka naʻau, a me ka ʻuhane, ʻaʻole he ʻōlelo waiho ʻia ma nā ʻaoʻao puke.
ʻO koʻu kuleana ma kēia ala, ʻaʻole i kaupalena ʻia i hoʻokahi kula wale nō. ʻO kaʻu hana, ʻo ia ka hoʻōla hou ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā pae a pau o ke aʻo ʻana. Inā hemahema ma kekahi pae, e nāwaliwali ana ka mea holoʻokoʻa. No laila, he mea nui ka hana mau ʻana i kēlā me kēia pae, i mea e paʻa ai ke kaulahao o ka ʻike, ka ʻōlelo, a me ka mōlia.
No kēia makahiki e hiki mai ana, ua mākaukau ke kula nei e hoʻomau i kēia ala me ka hoʻoikaika hou, me ka paʻa o ka manaʻo i hāpai ʻia e Ke Kula Kaiapuni ʻo Ānuenue a me Ke Kula Waena ʻo Kapolei. Ma ka panina, e kani hou ka leo oli e hōʻuluʻulu ana i ka manaʻo o kākou a pau:
E hoʻoulu mai, e hoʻoulu mai; A ulu maila e; A he leo wale nō e!
ʻOiai e hele pū ana mākou me nā kula kaiapuni ā puni ʻo Oʻahu, ke ulana ʻia nei ka pilina ma waena o nā kumu, nā haumāna, a me nā kaiāulu. E like me nā ʻōlelo noʻeau o nā kūpuna, “Ua liʻu i ka paʻakai,” a me “He aha ka mua, he aha ka hope?”
Ua hele mua ʻia kēia ala e ka poʻe kahiko. ʻO ka hana a kākou i kēia au, ʻo ia ka hāpai pono ʻana i ia ala me ka ʻike, me ka haʻahaʻa, a me ka paʻa o ka manaʻo, i mea e mau ai ka leo o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula, ma nā hale, a ma ka hōʻola ana i ka iwihilo o ka lāhui.
