ʻĀpono nō ʻo UNDRIP i nā Pono me nā Kuleana o nā Kānaka Maoli

0
147

Read this article in English

Unuhi ʻia e Hinaleimoana Wong-Kalu

Ua ʻāpono ʻia nō ka United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) e ka United Nations General Assembly ma ka makahiki 2007, he 25 mau makahiki ma hope o nā kūkākūkā he nui, ka mālama ʻana i nā pūʻulu hana, nā hālāwai, a me ke kūkulu kumuhana ʻana. Ua ʻāpono ʻia e nā ʻāina he 144 a ua ʻae ʻia e ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka makahiki 2010 ma hope o ke kūʻē mua ʻana.

ʻO ia mau paukū he 46 nō hoʻi ka makamua o ka ʻike ʻia ʻana o nā pono o nā kānaka ʻōiwi ma ka nui a ma ka pākahi ma ke kānāwai – e laʻa me ka pono e ʻōlelo i kā lākou ʻōlelo, ka hoʻoikaika a me ka hoʻomohala ʻana i kā lākou mau hoʻokele waiwai, a me ka hōʻola a hōʻoia ʻana i kā lākou mau hana hoʻomana a haipule, a pēlā nō me kā lākou hoʻoikaika ʻana i kā lākou mau ʻoihana moʻomeheu a politika.

I loko o ke kaʻina hana hoʻolālā, nui nā loio Kānaka Maoli kaulana, nā akeakamai a me nā mea hoʻouluulu i komo ma ka hana, ʻo ia hoʻi ʻo Mililani Trask, kekahi o nā Kahu Waiwai o OHA a me Pōkā Laenui, kekahi o nā Kahu Waiwai o OHA o ka wā ma mua.

Ua komo ʻo Laenui i ka hana ma ka makahiki 1983, a ua koho ʻia ʻo ia ʻo ka Hope Pelekikena ʻŌlelo Pelekania no ka World Council of Indigenous Peoples (WCIP) a lilo ʻo ia i mea haʻiʻōlelo no lākou. Ua koho ʻia ʻo Laenui i Kahu Waiwai o OHA i ka makahiki i hala, i ka makahiki 1982, ua wehewehe ʻo Laenui i kona komo ʻana me ka ʻōlelo ʻana “ʻo ke ala nō hoʻi e hiki aku ai kēia ʻo ia ka hopena o kaʻu ʻimi ʻana i kahi hui kauʻāina i hiki ke nānā i ka hoʻohuli ʻana i ka hoʻokolonaio ʻia o Hawaiʻi, me ka nānā ʻana i kēia mea ma ke kuanaʻike kānāwai kauʻāina ma kahi o kahi kuanaʻike kolonaio ʻAmelika.”

Wahi a Laenui, pono e hoʻomaopopo ʻia ka UN Working Group on Indigenous Peoples a me ona kuahaua ma ke ʻano he hana a he huahana.

“Ua lilo ia i manawa kūpono e hōʻike ai, keu hoʻi no nā ʻōiwi, ko lākou moʻolelo, ko lākou moʻomeheu, a me nā pilina i ka honua. ʻO ke kuahaua o ka UN ka huahana e kū nei ma ke ʻano he kūlana haʻahaʻa o nā pono o nā ʻōiwi o ka honua,” wahi a Laenui.

“ʻOiai ʻaʻole ia i paʻa i nā lāhui, ke kū nei ia mea ma ke ʻano he ʻōlelo paʻa o ia mau pono e hiki ai i nā aupuni ʻōiwi a me nā aupuni kolonaio ke nānā aku i kumu hoʻohālike.”

Na Lance Collins, he loio a he mea ʻimi naʻauao no Maui mai, i wehewehe mai e pili ana i nā kumu nui koʻikoʻi ʻehā o UNDRIP, ʻoia nō ʻʻka hoʻoholo ponoʻī ʻana, ke kūkākūkā a me ke komo ʻana i ka hoʻoholo ʻana, ka mahalo a me ka pale ʻana i ka moʻomeheu a me ke kaulike a hoʻokae ʻole.

“I loko nō o ka hoʻomaopopo ʻana o nā Kānaka Maoli iā lākou iho he poʻe ʻōiwi a he kanaka kīwila paha o kahi kelikoli i noho ʻia, a i ʻole nā mea ʻelua, no ka poʻe e pili ana i nā paio kānāwai, hāʻawi ʻo UNDRIP i nā ala koʻikoʻi e noʻonoʻo ai i nā kuleana kānāwai o ka mokuʻāina kolonaio noho paʻa a i ʻole ka mana e noho ana i nā Kānaka Maoli,” wahi a Collins.

“Koi aku ka hapa nui o ka poʻe ʻōiwi i ke kuleana i ka ʻāina, ka hoʻoholo ponoʻī ʻana, a pēlā wale aku, me ka nānā ʻole i ke koʻikoʻi kānāwai o kahi aupuni kaumokuʻāina, e like me kā nā Kānaka Maoli, me ka hōʻihi i ke Aupuni Mōʻī.”

Ma ka nānā ʻana i nā pilikia e like me ka pale ʻana i nā iwi kūpuna, ka wai, a me nā kuleana ʻāina, ua ʻōlelo ʻo Collins, “Ke kākoʻo hou nei ka Paukū 26 o UNDRIP i ke kumukānāwai mokuʻāina no ka mālama ʻana o nā Kānaka Maoli i ka ʻāina a me ka hoʻohana ʻana a me ka pale ʻana i nā kumu wai [a] hōʻoia hou i nā kuleana o kahi mana e noho ana ma lalo o ke kānāwai kōkua kanaka.