Aloha pumehana kākou. Ma waena o nā momi i loko o nā nūpepa kahiko, aia nā kiʻi o nā manawa iki (moments) i paʻi kiʻi ʻia – nā manawa iki e hōʻike ana i ka hanohano o ka lāhui Hawaiʻi.
ʻO kekahi o ia mau kiʻi ke kiʻi o ka Hale o Nā Aliʻi ma nā alapiʻi o ʻIolani Hale Aliʻi e hoʻomanaʻo ana iā Kamehameha ʻEkahi ma ka lā nui nona—ka lā nui ʻo Kamehameha i hoʻokānāwai ʻia e kona moʻopuna, e ka mōʻī Kamehameha V, Lota Kapuāiwa ma 1871.
Ma ka nānā pākākā ʻana i ke kiʻi (nāna ma lalo), he kiʻi wale nō ia o kekahi hui kānaka. Akā, ua maopopo ʻia e nā kānaka noiʻi me nā kānaka kākau mōʻaukala, na ke kiʻi kahiko e kono a hoʻolalelale i nā nīnau i loko o ka mea nānā. ʻO wai nā kānaka i ke kiʻi? No ke aha mai lākou e kū nei pēlā? Ma hea lākou? Ināhea i paʻi ʻia ai ke kiʻi?

ʻO ka nīnau “ʻO wai?” ka mea maʻalahi e pane ai. Aia ma ka lepe kiʻi kēia: “HUI KA HALE ALII MA KE ALAPIʻI O KA HALE MANA HOOKO…”
ʻO ka Hale o Nā Aliʻi (House of Chiefs) kekahi hui i hoʻokumu ʻia ma hope o ka hoʻokāhuli aupuni a i ʻōili ma ka makahiki 1911 i mea e mau ai ka hana a Kalākaua ma kāna Hale Nauā, kekahi hui i mālama i nā moʻolelo a me nā moʻokūʻauhau o nā kūpuna.
Ua pane ʻia ka nīnau “Ma hea?” ma ka lepili “ma ka ke alapiʻi o ka Hale Mana Hoʻokō.” ʻOiai ua pau ke aupuni Hawaiʻi i ka lima pākaʻa, ua kū haʻaheo ka Hale o Na Aliʻi ma ka ke alapiʻi o ʻIolani Hale Aliʻi i mea e kākoʻo mau ai i ka mana o nā aliʻi.
ʻO kekahi nīnau koʻikoʻi ʻē aʻe ka nīnau “Inahea?” Ua paʻi ʻia ke kiʻi ma ka makahiki 1914, ka wā o ka Territore a he wā i luna ʻia e nā ʻElima Nui (Castle & Cooke mā). Na lākou e hopu ana i ka mana o ke kālaiʻāina, ka ʻona ʻāina, me ke kālā he nui mai nā ʻāina mahikō.
No laila, koʻikoʻi ke kiʻi no ka mea aia ka Hale o Nā Aliʻi ke kū ʻonipaʻa a lōkahi nei no ka mana o ka lāhui Kanaka me na mea i ʻona ʻole ʻia e ka ʻElima Nui: ka moʻokūʻauhau, ka moʻolelo, ka moʻomeheu, ka ʻōlelo.
No ke aha mai lākou e kū nei ma nā alapiʻi? Ma kekahi mau moʻolelo nūpepa o ka wā like, ua ʻōlelo ʻia ua kū haʻaheo ka Hale o Nā Aliʻi ma ʻIolani Hale O Nā Aliʻi ma ka lā paikau ʻo Kamehameha.
ʻO ka ʻAhahui Māmakakaua, ua kū kiaʻi lākou ma ka kia ʻo Kamehameha. A ʻo nā kāne o ka Medala Mōʻī ʻo Kamehameha me nā wahine o ka ʻAhahui Kaʻahumanu, ua paikau lāua ma ke alanui Mōʻīkāne mai ʻAʻala, kūnou ma ke kia ʻo Kamehameha, huli hema ma Kauikeaouli ʻĪpuka, kaʻalo i ka Hale o Nā Aliʻi, huli hema a puni ka hale aliʻi.
ʻO kekahi mea kupanaha ʻē aʻe i loko o ke kiʻi ʻo ia nō ʻo kekahi kiʻi ʻo Kūkāʻilimoku, ke akua kaua a Kamehameha. Ua hoʻokō nō ka mana o ke aupuni Hawaiʻi.
No kākou, he mea hoʻomanaʻo ia mau kiʻi kahiko. ʻAʻole moakāka nā pane, akā na nā nīnau e alakaʻi iā kākou i kekahi ʻike hohonu e pili ana i nā kūpuna i paikau no kākou ma lā Paikau ʻo Kamehameha ma kēlā wā.


