Na William H. Wilson a me Kaʻiu Kimura
I ka MH 1896, ua pani ʻia e ka Repubalika o Hawaiʻi ke kula kaiaʻōlelo Hawaiʻi ʻana. E hahai ana i ke ʻano o nā kula ʻōiwi o ʻAmelika. I kēia wā naʻe, ke ʻimi ʻia nei e ʻAmelika ka hoʻōla hou ʻia o nā ʻōlelo ʻŌiwi ʻAmelika ma ka hoʻohālike ʻana i ka hana a ke Kuʻikahi ʻŌlelo Hawaiʻi o Hilo. He kuʻikahi ia o ka ʻAha Pūnana Leo, Nāwahīokalaniʻōpuʻu Kula Kaiaʻōlelo Hawaiʻi, Ka Haka ʻUla o Keʻelikōlani Koleke, a me ʻImiloa Kikowaena. Ma ʻOkakopa MH 2023 nei, hoʻokohu ʻia ihola e ka ʻOihana Hoʻonaʻauao pekelala ia Kuʻikahi ʻŌlelo Hawaiʻi nāna e alakaʻi i ke Kikowaena Kaumokuʻāina Kākoʻo ʻŌlelo ʻŌiwi ʻAmelika.
I ka MH 1986, ua kō ka ʻimi ʻana o ka ʻAha Pūnana Leo e hoʻopau ʻia ke kānāwai kinai ʻōlelo o Hawaiʻi. Pau ia mea, ʻimi ʻia e ia hui ka hoʻololi ʻia o nā kulekele pekelala pepehi ʻōlelo. Ua kō i ka MH 1990 ma ka puka ʻana aʻe o ke Kānāwai ʻŌlelo ʻŌiwi ʻAmelika e hoʻopalekana mai ana i nā ʻōlelo ʻŌiwi a pau o ʻAmelika, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi a me kona mau kula pū kekahi.
Ma ia wā, ua kula ʻia nā keiki ʻIlikini ma ke ʻano “ʻōlelo pālua” e kapa hoʻololi iki ʻia nei he “ʻōlelo alalua.” He ʻōlelo ʻōiwi hapa kona ʻano. ʻO ko nā keiki haʻalele ʻōlelo ʻōiwi ʻana naʻe ka hopena o ia kūkohu kula. I kēia wā, ke ulu nei ka huina o nā kula ʻōiwi e hahai ana i ke kūkohu “kula kaiaʻōlelo ʻōiwi” o ke Kuʻikahi o Hilo. He kūkohu ʻōlelo ʻōiwi piha ia e hoʻopale- kana ana i ka ʻōlelo ʻŌiwi ikaika ʻana a nā keiki me ka paʻa naʻe o ka ʻōlelo Pelekānia. (E nānā i kā K. Harman.)
Eia ke ʻimi kula kaiaʻōlelo ʻŌiwi ʻia nei ma nā mokuʻāina he 17 a ma Guama kekahi. Ma nā kula o ia kelikoli Pākīpika ma mua, he koi ʻia he ʻehiku makahiki o ke aʻo ʻōlelo ʻŌiwi Chamorro. Eia naʻe, ʻaʻohe haumāna hoʻokahi i puka me ka walewaha maoli i ua ʻōlelo ʻŌiwi nei. I ka hoʻoholo ʻia ʻana e hoʻāʻo i ke kūkohu o ke Kuʻikahi o Hilo, ua ʻike ʻia ka lanakila ʻana o ka hoʻōla ʻōlelo. Aia ia papahana Chamorro ke komo nei i ke kula waena i kēia wā, a pēlā ko kekahi mau papahana holomua like o nā ʻōiwi ʻAmelika ʻē aʻe mai ʻō a ʻō o ʻAmelika ʻĀkau.
ʻO ke kula kūʻokoʻa ʻo Red Cloud ma ka makanapa Pine Ridge i Dakota Hema kahi e ʻike mōakāka ʻia ai ka neʻe ʻana o nā papahana kula ʻōiwi mai ka pepehi ʻōlelo a hiki i ka hoʻōla maoli e like me ko ke Kuʻikahi o Hilo. Hoʻokumu ʻia ʻo Red Cloud i ka MH 1888 ma ke ʻano he kula hānai ʻIlikini. I kinohi, ua hoʻopaʻi ʻia ka ʻōlelo ʻŌiwi Lakota ʻana, pāpā ʻia nā hana moʻomeheu ʻŌiwi, a kālele ʻia ke aʻo i nā ʻoihana hanalima, ʻaʻole i nā ʻike e komo kulanui ai. Ma o ia kūkohu ala, pau wale aʻela ka ʻōlelo Lakota ʻana o nā hanauna ʻōpiopio o ia wahi. Ma nā makahiki 1960 ua hoʻomaka e loli ʻo Red Cloud. Ua pani ʻia ke aʻo ʻoihana hanalima me ke aʻo ʻike pili komo kulanui a ua hoʻokumu ʻia nā papa aʻo ʻōlelo ʻŌiwi. ʻAʻole nō naʻe hoʻi i lawa ia loli no ka hoʻōla hou ʻia aku o ka ʻōlelo Lakota piha ʻana.
I ka hoʻāʻo ʻia e Maȟpíya Lúta (inoa ʻōiwi o ke kula) ke kūkohu o ke Kuʻikahi o Hilo, hoʻomaka aʻela e ola hou ka ʻōlelo Lakota i waena o nā keiki. ʻO ia mau keiki, ua ʻoi pū aku ka holomua hoʻonaʻauao ma mua o ko lākou mau mua haumāna o ia kula ʻIlikini. ʻO kekahi ʻaoʻao o ia holomua, ʻo ia ka mākau heluhelu i ʻike ʻia ka piʻi ma hope o ke kōkua ʻana o ka ʻAha Pūnana Leo me kona kiʻina aʻo heluhelu ʻŌiwi ala ʻo ka Hakalama.
ʻO nā kula ʻŌiwi i ulu aʻe nei me ke kōkua a ko ke Kuʻikahi ʻŌlelo Hawaiʻi o Hilo kekahi kumu nui i nānā nui ʻia ai Ke Kuʻikahi ʻŌlelo Hawaiʻi o Hilo e ke aupuni pekelala. ʻO kēia mea hou ʻo ke Kikowaena Kaumokuʻāina Kākoʻo ʻŌlelo ʻŌiwi ʻAmelika, he mea nō hoʻi ia ma ona ala e hiki aʻe ai i ke Kuʻikahi ʻŌlelo Hawaiʻi o Hilo ke kōkua hou aku i ka hoʻōla hou aʻe i nā ʻōlelo ʻŌiwi i ʻanehalapohe akula ma muli o nā kulekele a hana kahiko o nā makahiki 1800 me nā 1900.
