Unuhi ʻia e Paige M. K. Okamura
Mai ke kupu ʻana mai o nā ʻāʻumeʻume o ke Aupuni Hawaiʻi a hiki i kēia lā me nā kānaka kākoʻo moʻomeheu Hawaiʻi he nui, piha ka moʻolelo no nā ʻahahui siwila Hawaiʻi i ke kūpaʻa ʻana, ke kālailai ʻana, me ka ʻauamo kuleana ʻana ma o nā hanauna.
Ma ke kenekulia ʻumikūmāiwa, hoʻākoakoa maila nā hui siwila Hawaiʻi, e laʻa me ka Hui Kālaiʻāina a me ka Hui Aloha ʻĀina, i nā Kānaka Maoli he ʻumi kaukani a ʻoi e kūpaʻa ma hope o ke kānāwai o ke aupuni, ke kūʻokoʻa o ka lāhui, me ka mana o ke Aupuni Hawaiʻi.
Ua maopopo leʻa kēia mau hui, he kuleana ke kālaiʻaina. ʻO nā palapala hoʻopiʻi, nā hālāwai lehulehu, me nā nūpepa he mau mea e mālama mau ʻana i ke ea o ka lāhui Hawaiʻi. ʻAʻole i nalo kēia manaʻo kālaiʻāina ma hope o ka hoʻokahuli ʻia o ke aupuni.
I ka makahiki 1914, ua hoʻokumu ʻia ka ʻAhahui Puʻuhonua o nā Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ma ka ʻōlelo Pelekānia, ka Hawaiian Protective Association.
Ma lalo o ke alakaʻi ʻana o ke Keiki Aliʻi Jonah Kūhiō Kalanianaʻole a me kekahi mau alakaʻi o ke kālaiʻāina Hawaiʻi, e ʻimi ana i ala no ka mālama ʻana i ka lāhui Hawaiʻi ma ka wā o ka Kelikoli o Hawaiʻi. Ua kālailai ʻia nā pilikia o ke olakino, ka lilo ʻana o ka ʻāina, me ka hoʻoluhi hewa ʻana i ka waiwai o ke Aupuni, a ua kōkua lākou ma ka hoʻokumu ʻana i ke Kānāwai Komisina ʻĀina Hawaiʻi.
ʻAʻole ia he hui kulekele wale nō. He hōʻike ia i ke ākea, he lāhui ikaika ka lāhui Hawaiʻi ma ka hoʻākoakoa ʻana iā lākou iho, ka hoʻonohonoho ʻana iā lākou iho, ke kūkākūkā pū ʻana, a me ke kākoʻo ʻana i ko lākou lāhui ponoʻī ʻoiai lākou e noho ʻana ma lalo o ka hoʻokolonaio ʻia ʻana.
A i ka makahiki 1917, ua ʻike nō ʻo Kūhiō i kahi pilikia hou aku e kupu aʻe ana me ka lilo ʻana o nā mana politika: ka hoʻēmi ʻia ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka moʻomeheu Hawaiʻi.
ʻO ka hoʻonaʻauao ʻana ma ka ʻōlelo Pelekānia wale nō, ka hoʻokiwikā ʻana, a me ka mīkā launa kanaka nā mea i hoʻokaʻawale i nā Kānaka Maoli mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻike kuʻuna, ka mōʻaukala, a pēlā pū mai kekahi i kekahi. Noho ana nā Kānaka Maoli ma kekahi nohona i mālama ʻole ʻia ko lākou mauli me ka hoʻokikina pū iā lākou e hoʻokemua pū.
Me he mea lā, ʻike ʻole ʻia nā Kānaka Maoli – a pēlā pū nō hoʻi me Kūhiō – ma ko lākou ʻāina ponoʻī. Ua maopopo iā Kūhiō, ʻaʻole e lawa ana ka hana kālaiʻāina me ka ʻole o ke kahua paʻa i ka moʻomeheu Hawaiʻi. I ola mau ai ka lāhui, ua pono nā hui i hiki ke kākoʻo i nā Kānaka Maoli e kūpaʻa, kaʻana i ka ʻike kupuna, a hoʻoulu i ke alakaʻi ʻana i paʻa i nā waiwai Hawaiʻi.
I ka makahiki 1918, hoʻokumu ihola ʻo Kūhiō me kona mau hoa i ka ʻahahui Hawaiʻi mua loa (ka hui siwila nō hoʻi). Akāka leʻa ka pahuhopu o ia mau hui. He mau hui pili ʻole i nā ʻaoʻao politika me ka hoʻomana ʻana.
Hoʻomanaʻo aʻela ka Luna Kānāwai ʻo Alexander G.M. Robertson, “. . .Ua makemake ʻo ia [Kūhiō] i ka hoʻonaʻauao ʻia ʻana o nā kānaka Hawaiʻi. Ua makemake ʻo ia iā lākou e hoʻolana kekahi i kekahi. Ua makemake ʻo ia e hoʻokomo a e paipai a pono ke kūlana waiwai, ke kūlana akeakamai, a me ke olakino i loko o kona kaiaulu a ua makemake maoli ʻo ia e mau ka moʻomeheu Hawaiʻi no ka pono o ko Hawaiʻi ponoʻī a pau. . .”
Ua hoʻokumu ʻia ka papahana ʻAhahui Siwila Hawaiʻi i wahi i hiki i nā kānaka ke aʻo mai i ka hana a ke aupuni, ka hoʻomaʻamaʻa ʻana i ke alakaʻi, a me ke kūpaʻa ʻana no ka pono o ko lākou lāhui ponoʻī. ʻO ia hoʻi, ʻo ka pahuhopu nui o ka hoʻokumu ʻana i kēia mau hui, ʻo ia ke kūmau ʻana o nā Kānaka Maoli i loko o nā hihia o ke au e neʻe nei.
ʻAe ʻia nā kānaka Hawaiʻi ʻole e komo i kekahi o nā ʻahahui siwila inā he pilina paha ko lākou me kekahi ʻohana Hawaiʻi, a i ʻole nui ko lākou ʻiʻini e kākoʻo i nā Kānaka Maoli ma o ke aʻo ʻana mai i ka moʻolelo Hawaiʻi me ka moʻomeheu Hawaiʻi.
A hala hoʻokahi kenekulia a ʻoi, mau nō ia pahuhopu. I kēia manawa, he kanaono ʻahahui siwila Hawaiʻi me ʻehā tausani lālā ma Hawaiʻi a ma ka ʻāina ʻē kekahi. Hoʻolako ia mau ʻahahui i nā puʻu kālā no ka hele kula ʻana, nā papahana alakaʻi ʻōpio, mālama lākou i nā loʻi me nā loko iʻa a mālama lākou i nā papahana pili i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Hoʻolālā lākou i nā ʻaha nui, nā ʻaha hoʻomanaʻo, aʻo aku i nā loina, a hoʻokumu i mau kīpuka kahi e ola ai ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka ʻike kuʻuna ma waho o ka hale waihona palapala.
Ma ka ʻāina ʻē, he kikowaena nā ʻahahui siwila no nā Kānaka Maoli no waho o Hawaiʻi. He mau kīpuka no lākou e ʻākoakoa pū ai ma ke ʻano he mau Kānaka Maoli.
Hana ʻia kēia mau mea nei i loko o ka ʻōnaehana politika i hana ʻia ma hope o ka hoʻokahuli hewa ʻia ʻana o ke Aupuni Mōʻī o Hawaiʻi, a mau nō ia hana i kēia wā i loko nō o ka hoʻokolonaio ʻia ʻana o Hawaiʻi. ʻO ke komo ʻana i ka hana siwila, ʻaʻole ia e kūʻē i ka lāhui Hawaiʻi – he mea e kū maoli i ka lāhui Hawaiʻi. He hana ia e mālama ai i ke ola o ka lāhui, ka pale ʻana i nā ʻeha, ke kūkulu ʻana i ka mākaukau, a me ka mālama ʻana i ke aupuni kūʻokoʻa.
ʻO ka hana politika me ke akeakamai ka hana koʻikoʻi e mālama mau i ka ʻāina, ka ʻōlelo, a me ke kaiaulu me ka hoʻomākaukau ʻana i nā alakaʻi o ka lāhui i maopopo i ke kānāwai, nā palapala kānāwai, me ka waiwai o ka launakaʻi ʻana.
Mai ka Hui Kālaiʻāina a i ka ʻAhahui Puʻuhonua o nā Hawaiʻi a i nā ʻahahui siwila Hawaiʻi ʻē aʻe o kēia wā, he mau hōʻike kēia mau ʻahahui i ka ʻauamo ʻana o nā kānaka i kēia kuleana koʻikoʻi. Na nā ʻahahui siwila Hawaiʻi e ʻauamo i ia kuleana me ka holomua. Mālama lākou i ka ʻāina, nā kānaka, ka ʻōlelo, me ka hoʻohaliʻaliʻa ʻana o ka wā ma mua.
Hoʻomanaʻo maila lākou iā kākou, he mea ʻole ke ʻano o ke aupuni i ka ikaika o ka lāhui Hawaiʻi, ʻaʻole ia he mea kūʻē i nā Kānaka Maoli ma ka hoʻokele ʻana iā kākou iho, ka mālama ʻana i ko kākou mau kaiaulu, me ka waele ʻana i ke ala kūpono a kākou e huakaʻi ai no ka wā e hiki mai ana.
