Nā Hua Kāpili, Mahele 2

155

Read this article in English

Aloha e nā makamaka heluhelu o kēia kolamu. I kēlā mahina aku nei, ua nānā kākou i nā hua kāpili mua e like me hoʻo-, haʻa-, hā-, kā- a pelā aku. I kēia mahina, e nānā kākou i nā hua kāpili hope (suffixes). He mau kōkua ua mau hua kāpili no ka maopopo a me ka mahalo ʻana i ka ʻōlelo makuahine. No laila, e noiʻi pū iho kākou.

ʻO kekahi hua kāpili hope i kamaʻaina loa ʻia e kākou ʻo ia hoʻi ka -na. Aia kēia hua kāpili hope ma hope o nā hua ʻōlelo e like me ʻaina, ʻohana, pukana, piʻina me haʻina. E akahele, no ka mea aia ʻelua mau waiwai o ka -na. Hoʻokahi waiwai ʻo ia ka hoʻokikino ʻana i haʻiinoa mai kekahi haʻihana; e laʻa, inā ʻo “piʻi” ka haʻihana no “climb” a laila ʻo piʻina ka haʻiinoa no “ascent.” Inā ʻo “kalai” ka haʻihana no “carve” a laila ʻo kalaina ka haʻiinoa no “carving.”

ʻO ka waiwai ʻē aʻe o -na, ʻo ia ma ke ʻano he haʻi ʻana i ka haʻina ʻia mai. ʻO nā hua ʻōlelo ʻaina, kiʻina, me haʻina, kekahi mau laʻana o kēia ʻano waiwai. Ua hiki ke ʻike i kāna hana he haʻi ʻana i ka haʻina ʻia mai ma kēia lālani mele, “ʻO aʻu lehua i ʻaina e ka manu.” He ʻōlelo kahiko kēia mai ka moʻolelo ʻo Kawelo. I kēia mau lā nō naʻe, e ʻōlelo ʻia ana kēlā lālani mele penei, “ʻO kaʻu mau lehua i ʻai ʻia e ka manu.”

Aia kekahi mau hua kāpili hope ʻē aʻe i like ka hana me -na, ʻo ia hoʻi, ka hoʻokikino ʻana i haʻiinoa mai kekahi haʻihana, ʻo ia nō ʻo -lana e like me kūlana a me -kana e like me palekana, me pilikana.

Iaʻu e holoholo ana ma Aotearoa, ma ke kipa ʻana i kekahi papa o ke Kura Kaupapa Māori ʻo Rākaumanga, ua ʻike au i kekahi hōʻailona ma ka ʻīpuka. Ua ʻōlelo ʻia, “Tangohia ngā hū.” Ua unuhi kuapoapo au i ka Hawaiʻi penei, “hemohia nā kāmaʻa.” Akā naʻe, ua ʻōlelo ʻia penei i kēia mau lā, “Hemo nā kāmaʻa.” ʻOiai ʻaʻole ʻōlelo ʻia pēlā i kēia wā o kākou, ua noʻonoʻo au, pēlā paha ke ʻano o ka ʻōlelo o nā kūpuna. Ua hoʻohana mau lākou kūpuna i ka haʻi ʻana i ka haʻina ʻia mai a ua hoʻohana lākou i nā hua kāpili hope like me -hia (e.l. loʻohia, hulihia). -ia, -lia (e.l. kūlia), a me -mia (e.l. inumia, haumia).

He ʻano kauoha kēia hua kāpili hope kekahi. No laila, inā ʻōlelo ʻia ka mākia o ka Mōʻīwahine Julia Kapiʻolani, “Kūlia i ka nuʻu,” he kauoha kēlā e kū wale, ʻaʻole e hoʻāʻo a loaʻa ka nuʻu iā ʻoe.

Ua hana au ma kekahi wahi ma ke alanui Hoʻokanikē ma ke ahupuʻa o Waiau. ʻO ke -kē ma kēlā hua ʻōlelo nona ka manaʻo o ka hana kūpīnaʻi o ke kani. E nāna i ka hoʻohana ʻana i ka hua kāpili mua ʻo hoʻo-. No laila, ʻo holoholokē ka holoholo ʻana i ʻō a i ʻaneʻi, i ʻō a i aneʻi. Huli aku, huli mai, hulihulikē! ʻO ka hoʻolelekē ka hana pīnaʻi o ka hoʻolele, kīloi, kiola ʻana i kekahi mea e like me ka hoʻolelekē ʻana i ka laukī i ka lua ʻo Mālama ma Kīlauea i ʻalana aloha no Kamohoaliʻi.

Inā ua komo ʻoe i ka helekona a i ʻole ka malakona, aia kekahi hua kāpili hope hou i maʻa iā ʻoe, ʻo ia ka -thon/-kona. No laila, ʻo ka telethon ke kelekona. Pehea e ʻōlelo ai talkathon? Kolekona paha? Pehea ka hua kāpili hope Pelekania ʻo -aholic? -aholika paha? No laila, ʻo ke kanaka i puni paʻa i ke kokoleka ka kokoalika? Auē, ke pāʻani wale nei au. He kōkua paha keia nānāina i nā hua kāpili? Inā pēlā, e noiʻi ʻoe i mau laʻana o nā hua kāpili like ʻole.