Kamaʻaina anei ʻoe me nā Hilo, nā Kona, a me nā Kohala? Ua kapa a kāhea ʻia kēia mau wahi e nā kūpuna i maopopo nā kānaka o ka mahele hea o ka moku ā lākou e kuhi ana.
Nā Hilo
Aia ʻekolu inoa no Hilo. ʻO ia ʻo Hilo One, Hilo Palikū, a ʻo Hilo Hanakahi.
Ua lohe pinepine ʻia ʻo Hilo One me Hilo Hanakahi ma nā mele. ʻO Hilo One kāhi kahaone wali o ka hono nui o Hilo.
ʻO Hilo Palikū ka mahele pali ma ka ʻākau o Wailuku, ke kahawai e kahe ana mai Waiānuenue. Ma laila, ma Hilo Palikū, ma Kukuilauʻānia hoʻi, kāhi ā Hiʻiaka i ʻike maka ai i ka luku pau o kāna ulu ʻōhiʻa lehua o Puna.
ʻO Hilo Hanakahi ka ʻāina ākea ma uka o Waiʻākea a i Keaukaha. ʻO Hanakahi kekahi aliʻi lokomaikaʻi o Hilo. ʻO kāna keiki ʻo Nāihekukui, ka makuakāne o Kalama, ka wahine aliʻi a Kauikeaouli, ka mōʻī ʻo Kamehameha III. Lohe mau ʻia kēia inoa kapakapa ʻo Hilo Hanakahi ma nā mele e like me ka lālani mele, “Hilo Hanakahi i ka ua kani lehua.” ʻAʻole pili ka hua ʻōlelo “kani” me hoʻokani, akā pili i ka hoʻokō ʻana i kekahi pono o ke kanaka e like me kani wai a me kani ʻai. Pau ka makewai a pau ka pōloli nō hoʻi.
Nā Kona
Ma ke mele a Alice Kū ʻo Kaulana nā Kona i ke Kuahiwi, ua hoʻohana ʻia kēia mau inoa kapakapa ʻo nā Kona. ʻO nā Kona, ʻo ia hoʻi ʻo Kona Hema me Kona ʻĀkau. ʻO Kona Hema ka mahele me nā ahupuaʻa ʻo Kapuʻa a i Kiʻilae. A ʻo Kona ʻĀkau nā ahupuaʻa mai Kiʻilae a i Puʻu- anahulu. ʻO Nā Puʻu kekahi inoa kapakapa i lohe ʻia ma mua, ʻo ia nō hoʻi ʻo Puʻuanahulu me Puʻuwaʻawaʻa. Inā ʻōlelo kekahi, “I Nā Puʻu ana au,” inā hele ʻo ia i Puʻuanahulu me Puʻuwaʻawaʻa.
Nā Kohala
ʻO ka inoa kahiko o Kohala Hema a ʻo Kohala Waho. ʻO ia ka mahele o ka moku ʻo Kohala me nā kānaka he nui e like me Waimea. ʻOkoʻa iki nā mahele o Kohala Waho. E laʻa, ʻo Waimea kekahi kalana nona nā ʻokana o ʻOuli, Waiʻaka, Lālāmilo, Puakō, Kālahuipuaʻa, Puʻukapu, Waikōloa me kekahi mau inoa ʻāinaʻino aʻe. ʻO Kohala loko ma Kohala ʻĀkau a loaʻa ma laila nā awāwa nui me nā awāwa liʻiliʻi e like me Pololū. Aia ma waena o nā Kohala “nā puʻu haelelua o ke kānaka” ʻo ia ʻo Pili me Kalāhikiola.
Kainō paha ke mau nei nō ka hoʻo- hana ʻana i kēia mau inoa kapa ʻāina. Kainō paha ua loaʻa kekahi inoa kapakapa no nā Puna, nā Kaʻū, me nā Hāmākua. Inā ua lohe anei ʻoe i kekahi e leka uila mai iaʻu.
Nota: ʻAʻole kākau ʻia ka ʻs’ no ka helu nui no laila ua kahaʻapo ʻia ma nā hua ʻōlelo Pelekania ma ka unuhi.


