Meheu Kalaima a nā Kipi

65

Read this article in English

ʻO ka lā 17 o Ianuali, 1893, ka lā hōʻehaʻeha no nā Hawaiʻi no ka mea ua hoʻokāhuli ʻia ke Aupuni Hawaiʻi e kekahi mau kipi, mau paokeʻe o ke aupuni.

Ua kapa lākou iā lākou iho ʻo lākou ke Kōmike o Ka Palekana akā inā hahai kākou i nā meheu kalaima, a he kalaima nō ke kipi, ʻo ka “palekana” a lākou i ʻimi ai ʻo ia ka hoʻopalekana ʻana i kā lākou waiwai. He kālai ʻino naʻe kā lākou hana. He kīmopō nō hoʻi ka hana a ka paokeʻe (traitor).

Ua ea mai kekahi mau meheu o ke kalaima a nā paokeʻe, he 20 mau makahiki ma mope o ke kāhuli aupuni ponoʻī. Ua huʻe ʻia kekahi mau pōkā ma kahi o ka hale kahiko o Mika W. J. Morgan ma ke alanui 1319 Mōʻīwahine ʻEma. ʻO Morgan kekahi luna komikiona o ua “Kōmike o ka Palekana.” Aia kona hale ma kahi o ka Hale Pule ʻEpekopala ʻo Kana Pekelo o kēia wā. Ma ka ʻaoʻao aʻe, aia ke kahua kahiko ʻo Keōua Hale Aliʻi, ka home a Keʻelikōlani i kūkulu ai.

Ua huʻe ʻia nā pōkā, no lākou ka loloa he 20, ʻeono, me ka ʻekolu ʻiniha. Ua loaʻa i ka manawa o ka ʻeli ʻana i ka lepo no ke kāmoe paipu lawe mea ʻino. Wahi a nā kamaʻāina e ola ana i kēlā wā, ua lawe malū ʻia mai ka moku manuwā ʻAmelika ʻo Bosetona a hūnā ʻia ma ko Morgan hale. Inā pono, hiki iā Morgan me kāna poʻe kipi ke kōkua i ka hoʻouka kaua a nā koa ʻAmelika. He mea hōʻike kēia hana hūnā pōkā o ke kalaima o ke kipi. ʻO ia ke kumu a Morgan i ʻeli a hūnā i nā mea kaua ma kona ʻāina.

Eia kekahi moʻolelo kolokolo kalaima ʻē aʻe. Ma ka lā 17 o Ianuali, 1893 ua hoʻokū kalaka ʻia kekahi kaʻa lio ma ka hale kūʻai a Mika Holo i piha me nā mea kaua. Ua ʻike ʻia kēia kaʻa e kekahi mākaʻi o ke aupuni e hoʻokō ana i kona ʻoihana o ke aupuni. ʻO Leialoha kona inoa. Ua holo auheʻe ke kaʻa a alualu ʻo ia ʻo Leialoha i ke kanaka hewa. Wahi a kekahi, ua huli ke kanaka o ke kaʻa lio a kī pū iā Leialoha. ʻO Ioane Maikaʻi (John Good) ka inoa o ka haole nāna i hoʻomake i ka mākaʻi.

Ua hiki naʻe ke kaʻa lio me kāna mau mea kaua i kekahi hale ma Manamana. Ma ka hola ʻehā o ka ʻauinalā, ua paikau nā kipi me ko lākou pū mai Manamana a i ka Hale Aupuni. ʻO kēia mau kipi hoʻohaunaele ke “Kōmite no ka Maluhia o ka Lehulehu.” He inoa kūʻakū nō hoʻi ia no ka mea ʻo ka maluhia a lākou i kīmopō ai ʻo ia ka maluhia o ka waiwai a ka haole.

Ma muli naʻe o kēia kālai loko ʻino, ua kūʻē ʻo Liliʻuokalani me kēia mau ʻōlelo:

“ʻO wau, LILIUOKALANI, ma ka lokomaikai o ke Akua, malalo o ke Kumukanawai o ke Aupuni Hawaii, MOIWAHINE, ma keia ke hoike pau nei i Koʻu kue i kekahi hana a mau hana paha a pau i lawelawe ia e kue ana Iaʻu iho a me ke Aupuni Kumukanawai o ke Aupuni Hawaii e kekahi poe e koi ana ua kukulalakou he Aupuni Kuikawa no ka manawa no keia Aupuni.

“Ke ae wale nei no AU mamuli o ka mana oi ikaika o Amelika Huipuia nona hoi ke Kuhina Elele Nui, ka Meamahaloia John L. Stevens, ua kauoha aku i na koa o Amelika Huipuia e hoopaa ia mai ma Honolulu, a ua kukala ae e kokua no oia i ua Aupuni Kuikawa la no ka Manawa i oleloia.” (Hawaii Holomua, Ianuali 18, 1893).


Kalani Akana, Ph.D., is a kumu of hula, oli and ʻōlelo Hawaiʻi. He has authored numerous articles on Indigenous ways of knowing and doing.