
He mokupuni kūikawā ʻo Kauaʻi. ʻO kona inoa kahiko ʻo Kamāwaelualani Moku. Ma ke mele na Kahakuikamoana, ʻo Kauaʻi wale nō ka “pua aliʻi” o nā mokupuni a pau i hānau ʻia. ʻO ia paha ke kumu i mālama mākeʻe ʻia ʻo Holoholokū i wahi pana hānau pua aliʻi a puka mai nō ka ʻōlelo, “Hānau ke aliʻi i loko o Holoholokū, he aliʻi nui; hānau ke kanaka i loko o Holoholokū, he aliʻi nō; hānau ke aliʻi ma waho aʻe o Holoholokū, ʻaʻohe aliʻi, he kanaka ia.”
Ua ʻike anei ʻoe no Holoholokū mai ka pōhaku Naha ma Hilo, ka pōhaku a Kamehameha i hoʻonaueue ai? Eia hou kekahi, no Kauaʻi nō ka pōhaku hoʻokalakupua ʻo Kapolei?
ʻO Kauaʻi me Niʻihau wale nō ke aupuni noho aliʻi i kaʻa ʻole iā Kamehameha I, ʻoiai ua hoʻāʻo ʻo ʻia e hoʻouka kaua iā Kaumualiʻi, ka mōʻī hope o Kauaʻi. Ma muli o kēia naʻi ʻole ʻana, ʻaʻole i lawe ʻia nā mea moʻomeheu o Hawaiʻi Moku i Kauaʻi, e laʻa, ka hana o ka Makahiki me ka huakaʻi ʻana o Lonoikamakahiki. ʻAʻole i hoʻonoho ʻia ka ʻōnaehana hoʻomana akua ʻo Kūkāʻilimoku ma Kauaʻi.
Kamaʻāina paha kākou i nā pōhaku kuʻi ʻai o Kauaʻi, ʻo ia nō nā pōhaku kuʻi ʻai puka a me ka pōhaku kuʻi ʻai “pēkeu.” Ua loaʻa nō ka pōhaku kuʻi ʻai maʻa mau ma Kauaʻi, ʻo ia ka mea me ka pōkeo o luna akā ma Kauaʻi wale nō ka pōhaku kuʻi ʻai puka me ka mea pēkeu.
Pehea nā kupua kaulana me nā meʻe kaulana? No Kauaʻi nō ʻo Palila, ka mea i hoʻoā iā Olomana, ka pilikua ʻinoʻino o Koʻolaupoko. No Kauaʻi ʻo Kamapuaʻa, ka mea nāna i kūnaʻina iā Olopana o Oʻahu. No Kauaʻi ʻo Kawelo, ka mea nāna i huki iā ʻUhumākaʻikaʻi i mōhai no kāna naʻi ʻana i ke aupuni o kona mau mākua. No Kauaʻi ʻo Lohiʻau, ke aliʻi uʻi o Hāʻena a me ka ipo a Pele!
Ua noho ke aliʻi kaulana ʻo Mōʻī- keha (Mōʻikehā) ma Puna, Kauaʻi ʻoiai no Moaʻulanuiākea, Tahiti, no ʻo ia. Ua lawe hoʻāo ʻo ia iā Hoʻoipoakamalanai. ʻO kā lāua keikikāne ʻo Kila, a ua lilo ʻo ia ka mōʻī o Kauaʻi. ʻO kāna keiki mai Luʻukia ʻo Laʻamaikahiki. ʻO ia ka mea nāna i lawe mai mai Tahiti nā pahu ʻo ʻŌpuku lāua ʻo Hāwea. ʻEā, mea mai ko Hakipuʻu me ko Kūkaniloko poʻe na lākou ua mau pahu. Pololei kēia. Ma mua o ko Laʻa hoʻi ʻana i Tahiti ua aʻo ʻo ia i nā kānaka e hana i ka pahu.
Pēia ke kūikawā o Kamāwaelualani Moku. He aupuni kūʻokoʻa i ka wā o Kamehameha. He mau wahi pana mana kapu ko Kauaʻi e like me Holoholokū. He kumu no nā kupua. He moʻomeheu a he ʻōlelo kūikawā ko Kauaʻi. E ō Kamāwaelualani Moku!

