Photo: Pōhaku kuʻi ʻai puka a me ka pōhaku kuʻi ʻai pēkeu no Kauaʻi
Pōhaku kuʻi ʻai puka a me ka pōhaku kuʻi ʻai pēkeu no Kauaʻi. - Courtesy Photo

Read this article in English

He mokupuni kūikawā ʻo Kauaʻi. ʻO kona inoa kahiko ʻo Kamāwaelualani Moku. Ma ke mele na Kahakuikamoana, ʻo Kauaʻi wale nō ka “pua aliʻi” o nā mokupuni a pau i hānau ʻia. ʻO ia paha ke kumu i mālama mākeʻe ʻia ʻo Holoholokū i wahi pana hānau pua aliʻi a puka mai nō ka ʻōlelo, “Hānau ke aliʻi i loko o Holoholokū, he aliʻi nui; hānau ke kanaka i loko o Holoholokū, he aliʻi nō; hānau ke aliʻi ma waho aʻe o Holoholokū, ʻaʻohe aliʻi, he kanaka ia.”

Ua ʻike anei ʻoe no Holoholokū mai ka pōhaku Naha ma Hilo, ka pōhaku a Kamehameha i hoʻonaueue ai? Eia hou kekahi, no Kauaʻi nō ka pōhaku hoʻokalakupua ʻo Kapolei?

ʻO Kauaʻi me Niʻihau wale nō ke aupuni noho aliʻi i kaʻa ʻole iā Kamehameha I, ʻoiai ua hoʻāʻo ʻo ʻia e hoʻouka kaua iā Kaumualiʻi, ka mōʻī hope o Kauaʻi. Ma muli o kēia naʻi ʻole ʻana, ʻaʻole i lawe ʻia nā mea moʻomeheu o Hawaiʻi Moku i Kauaʻi, e laʻa, ka hana o ka Makahiki me ka huakaʻi ʻana o Lonoikamakahiki. ʻAʻole i hoʻonoho ʻia ka ʻōnaehana hoʻomana akua ʻo Kūkāʻilimoku ma Kauaʻi.

Kamaʻāina paha kākou i nā pōhaku kuʻi ʻai o Kauaʻi, ʻo ia nō nā pōhaku kuʻi ʻai puka a me ka pōhaku kuʻi ʻai “pēkeu.” Ua loaʻa nō ka pōhaku kuʻi ʻai maʻa mau ma Kauaʻi, ʻo ia ka mea me ka pōkeo o luna akā ma Kauaʻi wale nō ka pōhaku kuʻi ʻai puka me ka mea pēkeu.

Pehea nā kupua kaulana me nā meʻe kaulana? No Kauaʻi nō ʻo Palila, ka mea i hoʻoā iā Olomana, ka pilikua ʻinoʻino o Koʻolaupoko. No Kauaʻi ʻo Kamapuaʻa, ka mea nāna i kūnaʻina iā Olopana o Oʻahu. No Kauaʻi ʻo Kawelo, ka mea nāna i huki iā ʻUhumākaʻikaʻi i mōhai no kāna naʻi ʻana i ke aupuni o kona mau mākua. No Kauaʻi ʻo Lohiʻau, ke aliʻi uʻi o Hāʻena a me ka ipo a Pele!

Ua noho ke aliʻi kaulana ʻo Mōʻī- keha (Mōʻikehā) ma Puna, Kauaʻi ʻoiai no Moaʻulanuiākea, Tahiti, no ʻo ia. Ua lawe hoʻāo ʻo ia iā Hoʻoipoakamalanai. ʻO kā lāua keikikāne ʻo Kila, a ua lilo ʻo ia ka mōʻī o Kauaʻi. ʻO kāna keiki mai Luʻukia ʻo Laʻamaikahiki. ʻO ia ka mea nāna i lawe mai mai Tahiti nā pahu ʻo ʻŌpuku lāua ʻo Hāwea. ʻEā, mea mai ko Hakipuʻu me ko Kūkaniloko poʻe na lākou ua mau pahu. Pololei kēia. Ma mua o ko Laʻa hoʻi ʻana i Tahiti ua aʻo ʻo ia i nā kānaka e hana i ka pahu.

Pēia ke kūikawā o Kamāwaelualani Moku. He aupuni kūʻokoʻa i ka wā o Kamehameha. He mau wahi pana mana kapu ko Kauaʻi e like me Holoholokū. He kumu no nā kupua. He moʻomeheu a he ʻōlelo kūikawā ko Kauaʻi. E ō Kamāwaelualani Moku!