I Pana i Ka Manawa

0
396

Read this article in English

Na Kamealoha Forrest

E nā hoa pūlama i nei pūʻolo naʻauao a kākou, he aloha.

Eia hoʻi kekahi hoa ou e hoʻopaneʻe ana i mua o ka nui lehulehu i kekahi mau moʻolelo aʻu i lohe a i aʻo ai mai koʻu wā kamaliʻi a koʻu nui ʻana no kuʻu ʻāina aloha ʻo Haleleʻa. Nani ia hoʻi, paʻa nō ka nui o kākou ma kauhale i ka lawehala ʻana aʻe o ka maʻiahulau, he kūpono paha ka hoʻopuka ʻia o nei ʻatikala i ʻīnaʻi hoʻonuʻunuʻu e ʻolu ai ka noho kaʻawale ʻana o kākou. A he mea nō hoʻi paha nei moʻolelo e mākaʻikaʻi kino wailua ai i kuʻu ʻāina kāʻili lā e like hoʻi me kā Kawahinekapuokalua, penei ia.

Ma Kauaʻi e koe mai nei nā hana kamahaʻo kau ʻeʻehia a ka lāhui menehune o ke au kahiko, i wahi pana a i wahi kipa mākaʻikaʻi nō hoʻi. Nani ia, ʻo Kauaʻi ka ʻāina i noho nui ʻia e ua poʻe kamahoi lā, eia nō ma kauwahi o Haleleʻa, i kamaʻāina i kēia wā ma ka inoa ʻo Hanalei, he mau kia hoʻomanaʻo na lākou nei me ona mau moʻolelo.

He mau hana walea a ʻelua a kēia poʻe, ʻo kekahi ke kūkulu a ʻo ka lua, ka ʻauʻau lele kawa. He mau ʻōlae pōhaku ma nā moku a pau o Kauaʻi i kapa ʻia ma muli o kekahi hana menehune, ʻaʻole naʻe noʻu ke kuleana o ka haʻi ʻana i ia mau moʻolelo, na ke kupa nō o ia mau wahi nō. Me ia manaʻo au e hōʻike ai i kekahi mau pana kaulana a ka poʻe menehune o kuʻu ʻāina, me ka hoʻokoe aku na nā hoa Kauaʻi ʻē aʻe e hoʻolaha aku.

ʻO Makaihuwaʻa a Kamakaihuwaʻa paha, he puʻu e oni mālie ana ma waena o Waiʻoli me Waipā, kekahi o ia mau pana kaulana. Na kekahi moʻolelo a ke kūʻauhau Frederick B. Wichman i hoʻopuka ai i hoʻokaulana i ia puʻu, ʻo ia ka hale ipukukui mua loa o Kauaʻi na ka lāhui menehune. Wahi a kahiko, a me ka poʻe holo waʻa o kēia au, he kia ia puʻu e hoʻīho ai i ka ihu o ka waʻa e komo palekana ai i ke awa kai hālaʻi o Mahamoku ma ke kōā kūpono. Ua hana ʻia kēia puʻu i kia hoʻomanaʻo a i wahi pana e kaulana mau loa ai ka inoa o ka lāhui menehune.

ʻO Kealahula, he kapa kai a hene pali ma ka ʻaoʻao o Lumahaʻi. Aia nō ma hope o ke ala ʻo Kalanikahua, ma lalo o Kahalahala, a ma mua iho o Puʻuhinahina. No ia Kealahula mai nā pōhaku me nā ʻiliʻili o ka pali i hoʻoneʻe ʻia e ka poʻe menehune i ahua mai ai ka puʻu ʻo Kamakaihuwaʻa. A ma muli o ia hana hali pōhaku i kīpapa ʻia ai he ala i ka hehihehi mau ʻia o ka lepo a mōʻali maila he ala na ka lehu wāwae menehune ma ke kīpāpali, a kapa ʻia ia wahi ʻo Kealahula. I ke au kai mālie, ma ke kauwela nō paha, ʻo kēia ke ala e ʻaʻe ai e hiki aku i ke one ʻo Hoʻohila ma Lumahaʻi.

ʻO Kaʻalele, he wahi a he pōhaku ia no uka loa mai o Wainiha, i hali ʻia a ka mūkaʻe lae kahakai o Lumahaʻi i pōhaku ʻauʻau lele kawa. Ma hope o ia kūkulu ʻana o ua pōhaku kahawai i nanea a walea ai ka poʻe menehune i kā lākou puni ʻo ka lele kawa. I ia lele ʻana iho o kekahi menehune, ʻo Kaʻalele ka inoa i ke kai, kū ka lili i ka ʻili o ke kai a ʻōkū aʻe ke kai me he kuahiwi lā i ua mea he kūpaka a kahi iʻa ulua. I ia kūpakapaka ʻana o ka ulua i māʻinoʻino a ʻula paʻa ai ke kino o ka menehune a pākele māhunehune ke ola, hiu aʻela ka ulua i kāna make a na ka menehune nō naʻe ka make i koe. Kauō ʻia aʻela ka ulua a kapa kai a make loa ihola ua hoa paio o ke kai hohonu. Ma muli o ia hana kupaianaha a kēia menehune i hea ʻia ai ia wahi ʻo Kaʻalele, ma ka inoa nō o ka menehune nāna i pepehi. Eia nō e onioni ana ma ka lae ʻo Lumahaʻi, ma lalo o ka ulu hala o Mapuana me ke kula hau o Maihilaukoa, ka lae ʻo Kaʻalele.

ʻAʻole nō i pau ka helu ʻia o nā wahi pana a wahi mākaʻikaʻi o kuʻu ʻāina i ka haʻi moʻolelo ʻia. Ke waiho ʻia nei ia mau mea no kahi wā hou aku, a no haʻi nō paha e hoʻopuʻipuʻi i kaʻu pūʻolo nei i ʻoi aʻe kona nani, maikaʻi a mau ʻōlelo hoʻokāʻau nō paha. ʻO ia ihola nō kahi manaʻo na ka Unukupua.


ʻO Kamealoha Forrest, he kumu hula naʻauao a he haku mele noʻeau no Hāʻena Kauaʻi. He mamo aloha nui ʻia ʻo ia o ka ʻohana Mahuiki a me ka ʻohana Chandler. A he koa ʻo ia ma ka hoʻōla ʻōlelo a moʻomeheu Hawaiʻi.