He Nohona Kulanui “Ivy League” na ka Haumāna Kula ʻŌlelo Hawaiʻi

0
129

Read this article in English

Na Kalāmanamana Harman

Ma ka wā i hoʻokumu ʻia ai nā kula ʻōlelo Hawaiʻi, he kokoke 40 makahiki aku nei, ua nui ka poʻe i kānalua i ka hiki i ko ia mau kula mau haumāna ke ʻōlelo Pelekānia a hoʻomau aku i ke kulanui. Ma koʻu ʻano he haumāna puka no kekahi kulanui “Ivy League,” ke hōʻole loa nei au i ia mau manaʻo. Ua hānai piha ʻia au ma ka ʻōlelo Hawaiʻi e nā mākua a kula kaiaʻōlelo Hawaiʻi ʻia a i ka papa 12. Wahi a ka noiʻi, he ʻoi aku ka pākēneka puka kula kiʻekiʻe me ke komo kulanui o nā haumāna o koʻu kula kaiaʻōlelo Hawaiʻi ma mua o ka ʻawelike no ko Hawaiʻi nei mau kula, a ʻo nā mea i hānai ʻōlelo Hawaiʻi piha ʻia ma ka home, ʻo lākou kai ʻoi hou aku ka puka lanakila.

Aloha pumehana mai kākou. ʻO wau ʻo Kalāmanamana Harman. He keiki au i puka mai ka Pūnana Leo o Hilo a me Ke Kula ʻo Nāwahīokalaniʻōpuʻu. Ma Iune nei, ua puka wau me koʻu kēkelē laepua ma ka mēkia Haʻawina ʻŌiwi a me ka Hulikanaka mai Dartmouth.

Ma koʻu hoʻomaka ʻana ma Dartmouth, ua ʻike koke wau i ka ʻokoʻa loa o nā haumāna a me ke kaiāulu o laila mai ko Hawaiʻi nei. Ma kaʻu papa kākau Pelekānia mua i ia kau hāʻulelau, he mea hou loa noʻu ka lohe i ka ʻōlelo Pelekānia mai ke kumu i kēlā lā kēia lā a me ka walaʻau ʻia ʻana o nā kumuhana me nā hoapapa ma ia ʻōlelo wale nō. Ma Nāwahī, ʻōlelo ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā papa a pau, i loko nō o ka hoʻohana ʻia ʻana o nā puke ʻōlelo Pelekānia me ke kākau pepa Pelekānia i kekahi manawa. Ua kāhāhā pū nō hoʻi wau i ka heluna haumāna o nā papa a me kula o Dartmouth. Ma Nāwahī, he 10 wale nō mākou o koʻu papa 12. Ua puka naʻe au ma ia papa kākau Pelekānia mua aʻu me ka “A.” ʻAʻohe hoʻi hoʻokahi papa i puka ʻole ai au. Ua kō nō iaʻu ke koina aʻo ʻōlelo ʻē me nā papa ʻōlelo Kepanī, he ʻōlelo i manaʻo ʻia he paʻakikī e nā haumāna maʻamau o Dartmouth. A laila, ma kekahi papa hana ʻaeʻoia aʻu, ua haku papa haʻawina aʻo ʻōlelo Kepanī i loko o ka ʻōlelo Hawaiʻi no ke kula e like me Nāwahī. I koʻu lohe ʻana no ka hui Pākīpika ʻo Hōkūpaʻa o Dartmouth, ua lilo au he lālā. Ma hope, koho ʻia i pelekikena. Ma lalo o koʻu alakaʻi ʻana, ua hoʻāla hou ʻia he lūʻau, a ma ia hanana, ua hōʻea mai he 500 a ʻoi mau kānaka.

ʻO kekahi mea i paʻakikī noʻu ma ka wā kulanui, ʻaʻole i hiki iaʻu ke walaʻau Hawaiʻi, e like me kaʻu hana maʻamau me koʻu ʻohana a me ko mākou kaiāulu o Hilo me Puna. ʻAʻohe Hawaiʻi a lāhui ʻē o Dartmouth i paʻa walewaha ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mau Hawaiʻi nō naʻe ma laila. ʻO nā mea i hānai ʻia i waho o Hawaiʻi, ʻo lākou kai ʻiʻini nui e aʻo ʻōlelo Hawaiʻi. He mau lālā hou aʻe o Hōkūpaʻa kekahi i hoihoi. No laila, hoʻoholo ʻia e mākou e hui kūikawā no ke aʻo ʻana a me ka hoʻomaʻamaʻa ʻana. Ua hoʻomaka nā ʻŌiwi Zuni, Navajo, Cherokee, Choctaw, Arapaho hoʻi e hoihoi e aʻo pū i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ko kākou moʻomeheu. ʻAʻole nō hoʻi i loaʻa ke kula kaiaʻōlelo ʻōiwi no ia mau lāhui e like me ko kākou ma Hawaiʻi nei. He mea haʻohaʻo loa pū iā lākou koʻu hānai ʻia ʻana, ʻoiai no lākou, ʻōlelo ʻŌiwi nā ʻelemākule, ʻaʻole ʻo nā poʻe ʻōpiopio.

Ma loko nō o koʻu nanea ʻana i koʻu wā ma Dartmouth, nui koʻu hauʻoli i ka hoʻi ʻana mai i Hawaiʻi nei e hoʻohana i nā ʻike i paʻa iaʻu ma laila a e lilo pū i kumu hoʻohālike na nā haumāna kaiapuni ʻē aʻe. I kēia mau lā, iaʻu e hoʻomākaukau ana e ʻimi e komo ma ke kula loio, aia wau ke hana nei no ke Kikowaena Kaumokuʻāina Kākoʻo ʻŌlelo ʻŌiwi o ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo. Ma laila e hiki ai iaʻu ke hoʻohana i koʻu ʻike i loaʻa ma Dartmouth a me ka ʻike i loaʻa iaʻu ma koʻu hānai ʻia ʻana i loko o kekahi o nā ʻōlelo ʻŌiwi ikaika o ke ao.