Read this article in English

Ka Hōʻola Hou ʻana i ka Hana Noʻeau o ke Kā Uhi no ka Hanauna Hou

Wahi a Keone Nunes, he mele i hoʻoili ʻia iā kākou ke kani hauhia a ka hahau i ka mōlī – kekahi mea i poina nui ʻia, eia naʻe ke hoʻomanaʻo hou ʻia nei ma ka hana kākau uhi.

“Ua nalowale kēlā pana, kēlā kani kākau uhi a kahiko, ma ko kākou wahi a me ko kākou nohona no kekahi mau hanauna. A he kani piha hauʻoli nō! He mele ia mai nā kūpuna a kākou i hoʻopoina. I kekahi manawa, ʻo ke ala e ʻoi loa aʻe ai a e ʻike maoli ai i ko kākou mauli, a iā wai hoʻi ko kākou pilina, aia nā ma ka hoʻomaopopo ʻana i ua mele nei.”

Ua kaulana a puni o Hawaiʻi a ma waho pū kekahi, ia kanaka mana nui, haʻahaʻa maoli, a leo nahenahe, ʻo Nunes, ka mea nona ke kūlana “Kahuna Kā Uhi,” ʻaʻole no kona loea wale nō i ke kākau uhi Hawaiʻi kahiko, akā no kona paio nui ʻana i ka hōʻola hou ʻia.

No nā makahiki anahulu he ʻelua i kaʻa hope akula, ua hana ʻo Nunes i nā hana noʻeau he nani kōkī ma ke kapolena makamae loa i loaʻa – ʻo ka ʻili kanaka. Ma ka hoʻohana ʻana i nā lauana kahiko, he laha ʻole kēlā me kēia uhi e like me ka lua ʻole o ke kanaka nona ia uhi. ʻO nā kahua o ke koho ʻana i ka lauana, ʻo ia nō ko ke kanaka moʻokūʻauhau a me ke kumu e makemake ai ʻo ia i ka uhi.

“He nui nā lauana. He pono ka ʻike ʻana i nā lauana ma mua o ke koho kūpono ʻana,” wehewehe mai ʻo Nunes. “Like ka haku ʻana i nā lauana me ka haku mele ʻana.”

Photos: Ala niho
Ala niho is a traditional Hawaiian way of tattooing the leg, from hip to ankle. Every uhi is unique to the individual receiving it, as Nunes bases each design on the genealogy and purposes of the recipient.

Ma mua o kona aʻo ʻana i ka ʻoihana kā uhi, he kumu hula a he kumu ʻōlelo Hawaiʻi ʻo Nunes. Ua hana ʻo ia ma ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Bihopa, a he laekahi moʻomeheu ma ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi ma nā makahiki 1980.

I ka makahiki 1990, hoʻomaka ʻo Nunes e hana no ke aupuni pekelala ma ke ʻano he “hoa kūkā,” a no nā makahiki kanakolu i hala akula ua aʻoaʻo ʻo ia i ke kuanaʻike Hawaiʻi i nā papahana pekelala kāohi ʻai lāʻau ʻona a me kāohi maʻi pale ʻea pau (AIDS). Ua hoʻomaha ʻo ia mai ka hana hoa kūkā ʻana i kēlā makahiki aku nei.

Ma muli o ka lako pono mau i ke kālā mai kāna hana hoa kūkā, hoʻomaka ihola ʻo Nunes e ʻimi loa i ka hana noʻeau o ke kākau uhi. Paipai ʻia ʻo ia e kekahi mea hana kākau uhi nupaikini nona ka inoa ʻo Kandy Everett. Hoʻohana mua ʻo ia i ka mīkini, akā ma waena o nā makahiki 1990, hui ʻo ia me Suʻa Suluʻape Paulo, he loea kaulana i ke kākau uhi Kāmoa kahiko. He mea ʻōkeʻe hālāwai ʻana.

I ka makahiki 1996, e noho haumāna ana ʻo Nunes ma lalo o Paulo iā ia e noho ana i Aotearoa. Na Paulo i aʻo mua iā Nunes i ka hana a me ka hoʻohana ʻana i nā mea kākau uhi kahiko. Ma ia hana ʻo Nunes i hoʻomaopopo ai ʻo ia ʻaʻole i nele wale ko Hawaiʻi i ka nalohia o ia mea pāheona he nīnūnē nui ia a puni o ka Pākīpika.

Ma kekahi ʻaha i Nānākuli i 1998, hāʻawi ʻo Paulo iā Nunes i nā lako pono kākau uhi kahiko, me ka haʻi ʻana mai iā Nunes nāna ana nō e mālama i ia mau mea hana a me ka ʻike a Paulo i kaʻana ai iā ia. “Ua nui koʻu mahalo i kēlā,” wahi a Nunes.

I ka make ʻawaʻawahia ʻana o Paulo i kekahi makahiki ma hope mai, haʻalele ʻo Nunes.

Ma muli o kona mokumokuāhua i ka hala ʻana o kona kumu, ʻaʻole i hana ʻo Nunes no kekahi mau mahina a hiki i ka pō a Paulo i kipa ʻuhane mai ai iā ia ma kona moe. “Ua ʻike ʻo ia i ke kaumaha loa oʻu i kona make ʻana, akā haʻi maila ʻo ia iaʻu, ʻE Keone, ʻaʻole au i aʻo iā ʻoe no ka ʻole.’ A ao ka pō, kākau uhi hou akula au; a ʻaʻole au i hoʻohana hou i ka mīkini ma hope o kēlā.”

ʻOiai e aʻo ana ʻo Paulo iā Nunes i ka hana ʻana i nā mea hana a me ke ʻano hana o ke kā uhi, he ʻike makamae ko Nunes i ka loina Hawaiʻi, ka moʻokūʻauhau, a me nā lauana uhi i hoʻoili ʻia iā ia e nā hulu kūpuna ʻo ia nā ʻo ʻAnakē Muriel Lupenui, ʻo Papa Kalahikiola Naliʻielua, ʻo ʻAnakē Emma De Fries, ʻo ʻAnakē Martha Lum Ho a ʻo Arthur Cathcart.

Mai ia mau kūpuna ʻo Nunes i aʻo mai i nā loina, nā pule, nā oli, a me nā lauana uhi Hawaiʻi kahiko. Maiā ʻAnakē Muriel ʻo Nunes i aʻo mai i ka moʻokūʻauhau a me ka hana ʻana i ka paʻu (ʻīnika kākau).

“Pōmaikaʻi au i koʻu koho ʻia ʻana e koʻu mau kumu e noho haumāna a e hoʻolohe i kā lākou moʻolelo. Pōmaikaʻi hoʻi i koʻu koho ʻia ʻana e Paulo, no ka mea ma Kāmoa ʻaʻole ia he mea maʻa mau ke aʻo ʻana aku ma waho o ka ʻohana. Ua ʻike ʻo ia i kekahi mea i loko oʻu i kūpono iā ia, a mahalo nui au i kēlā.”

Aʻo mai ʻo Nunes mai kona mau kumu a pau a hala lākou pākahi. “He manawa kupanaha ia no ka mea he mau uapo lākou mai ka wā kahiko a i kēia wā.”

Pēlā ʻo Nunes e ʻike ai iā ia iho ma ke ʻano he ʻauwai paʻa e hoʻōla hou ana i ia ʻoihana mai ka wā i hala a i ka ʻoihana Hawaiʻi o kēia au.

“He mea iki wau,” i koi mai ai ʻo Nunes. “Hoʻomaopopo ʻo Paulo iaʻu, ʻaʻole i pili iā ʻoe. Ua pili i ka moʻomeheu a me ke kaʻina hana. Ua pili i ka poʻe. Pēlā koʻu noʻonoʻo ʻana mai ia hope aku.”

Ma luna aʻe o ke aʻo ʻana i nā lauana, nā loina, a me ke ʻano hana o ke kākau uhi kahiko, ʻōlelo mai ʻo Nunes he mea koʻikoʻi ka mākaukau ʻana ma ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu Hawaiʻi.

“ʻAʻole like ka pule no kou ʻohana me ka pule no kō haʻi. ʻAʻole i hoʻopaʻa naʻau ʻia. He pono ka ʻike ʻōlelo Hawaiʻi e hana pēlā, e pane, a e haku. He mea nui hoʻi ka moʻolelo no ke kūkulu kahua ʻike. ʻO ka moʻokūʻauhau kekahi. ʻAʻole he pono ka ʻike ʻana i nā moʻokūʻauhau o ka poʻe a pau, akā he pono ka hoʻomanaʻo ʻana.”

Ma muli o ka hoʻomaʻamaʻa no kekahi mau makahiki anahulu, ke hiki mai kekahi iā Nunes me kona moʻokūʻauhau, hiki iā ia ke nānā i ka inoa a ʻike i kahi e pono ai. No nā ʻŌiwi e ʻimi ana i kona ʻike loea, he kahua ko lākou moʻokūʻauhau no nā lauana a Nunes e koho ai i uhi no lākou.

Ma loko o ka hana Kahuna Kā Uhi, noi nui ʻia ʻo Nunes e nā mea ʻimina uhi Hawaiʻi kahiko. Ke ʻae ʻo ia e kākau uhi i ke kanaka, kūkākūkā ʻo Nunes me lākou no ka mea ʻo ka hoʻomaopopo ʻana i ko lākou moʻokūʻauhau a me ko lākou kumu e makemake nei i ka uhi nā mea e kino mai ai ka lauana. ʻAʻole ana e ʻike nā mea e loaʻa ana i ka uhi maiā Nunes i ka lauana a kākau ʻia ma ko lākou ʻili.

He pono pū ka hoʻomākaukau ʻana no ka hana maoli i ke kā uhi.

Ma mua o ka hoʻomaka ʻana, hoʻomaʻemaʻe ʻo Nunes iā ia iho ma ka ʻuhane a me ke kino, pēlā pūia hana no ka mea e loaʻa ana ka uhi. I ka pō ma mua, ala mai ʻo Nunes i ke kulu aumoe a lawe aku i kona mau mea hana i kai i mea e hōʻala iā lākou, me ka pule i mākaukau lākou. “He māhele nui ia o koʻu hana. He loina.”

Hana mau ʻo Nunes me hoʻokahi a i ʻole ʻelua paha o kāna mau haumāna i mau kōkua hoʻi ma ka hoʻomāloʻeloʻe ʻana i ka ʻili o ke kanaka e kākau ʻia nei. He mea maʻamau ka loaʻa o nā mea ʻike maka a mea ʻohana nō paha i mau kākoʻo ma ia hana, ʻoiai ua hiki ke hele a ʻeha, ʻoiai naʻe ʻaʻole i ʻeha welenia e like me ka manaʻo o kānaka.

“ʻO kekahi o nā kuhi hewa o ke kākau uhi o kahiko ʻo ia ka nui aʻe o ka ʻeha ma mua o ke kākau uhi me ka mīkini. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, inā na ka lima kūpono, he emi loa mai o ka ʻeha. ʻO kekahi mea i manaʻo ʻia, ʻo ia ka lōʻihi. Eia hou, inā na ka lima kūpono, he hikiwawe nō.”

Ma loko o kona mau makahiki he 60, aia nō ʻo Nunes ke hoʻomākaukau nei i ke kā uhi o kēia hanauna hou e hoʻoholomua i ka ʻoihana i kekahi pae.

“He mea nui ke aʻo aku i ka hanauna hou. Ua aʻo mākou iā lākou e ola ma kēia ao nei, akā ʻaʻole i aʻo ʻia ka ʻike hoʻolohe kūpuna ma ke ʻano kūpono.”

Ua aʻo ʻē aku ʻo Nunes i ʻelua kāne Kanaka Maoli i ʻūniki i ke kūlana Kā Uhi. Ke aʻo nei nō hoʻi ʻo ia i ʻekolu ʻÖiwi ʻē aʻe.

“He mea nui koʻu ʻūniki ʻana i nā kāne ʻekolu i hoʻomaopopo ʻia e ka lehulehu ka waiwai o ka hoʻokumu hou ʻana i ka ʻoihana. ʻO Paulo paha ka ʻoi loa o nā Kā Uhi kahiko aʻu i launa mua ai. Ua hoʻohuli nui ʻo ia i koʻu manaʻo ma ka hoʻomaopopo ʻana i koʻu kuleana, ʻaʻole i ka poʻe wale nō aʻu i kākau uhi ai, i ka moʻomeheu pū kekahi. He manaʻo ia i loli nui ai koʻu noʻonoʻo ʻana.

Ahuwale ka mana hoʻohuli o ke kākau uhi ma ka haku ʻana, ke kākau uhi ʻana a me ka loaʻa ʻana mai. ʻOiai e hoʻomanaʻo ana ʻo Nunes i ke ʻano āna i hoʻohuli ʻia ai ma kona aʻo ʻana, hoʻohuli pū ʻia nā kānaka i loaʻa ka uhi na Nunes. Hoʻohuli pū ʻia ma muli o ke kaʻina hana a me ka pāheona e hoʻohiwahiwa ana i ko lākou mau kino.

ʻO Mehanaokalā Hind kekahi o ia poʻe. “He hōʻoia nā lauana a Keone i kākau ai ma luna oʻu i koʻu kuleana a he mea ia e pā mai ai ke ʻano o koʻu ʻike ʻana iaʻu iho. He kia hoʻomanaʻo ia iaʻu i kahi kūpono aʻu e kūlia aku ai ma ke ola Kanaka. Ke hoʻohuli nei kā Keone hana i ko kākou manaʻo iā kākou iho, ko kākou kino, ko kākou mau lauana a hōʻailona lāhui, ko kākou kūpuna – a pehea kākou e hoʻoholomua ai i ua mau mea i kēia mua aku.”

Ma kēia pae o kona ola, ua lilo ʻo Nunes, i uapo e hoʻokuʻi ana i ka wā ma mua me ka wā ma hope.

“Ua ʻae ʻia au e hahai i kēia ala ma muli o koʻu mau kumu a pau. A noke au i ke aʻo ʻana mai. He kūkulu pilina i ko kākou mau kūpuna ka hoʻomaopopo ʻana i ua mele a me ka hoʻokani ʻana aku i kēlā mau kanaka i paʻa mau iā lākou ka haku ʻana me kēlā mau kani. Manaʻo au he mea koʻikoʻi loa nō ia.”

Nā Loea: The Masters | Keone Nunes: Ancestral Ink

ʻŌiwiTV story of traditional Hawaiian kākau (tattoo) artist, Keone Nunes, and the journey of cultural re-discovery inherent in kākau uhi (tattooing).