Ma 1932, ua piʻoloke ihola ko Honolulu ma hope o kā Thalia Fortescue Massie, ka wahine o kekahi koa ʻoihana moku a he wahine i ʻano kaulana ma Wakinekona D.C., ʻōlelo ʻana ua hana ʻino a puʻe ʻia hoʻi ʻo ia e kekahi mau “kamaʻāina.” Ma muli o kēia ʻōlelo hoʻāhewa, ua hopu ʻia ʻelima mau kāne ʻōpio, ʻekolu kāne Hawaiʻi, a ʻelua kāne Kepanī, a lilo akula ka lāhui o nā kānaka a pau ma kēia hihia kānāwai i mea e kūʻēkūʻē nā ʻaoʻao like ʻole o ke kaiāulu. I ka hoʻokuʻu ʻia o nā kāne no ka hoʻokolokolo hemahema ʻia o ka hihia kānāwai, ʻo ka huhū ihola nō ia o ka poʻe Haole a me ke kaiāulu ʻoihana koa.
Lawe pio akula ko Massie makuahine, kāna kāne, a me ʻelua kānaka ʻē aʻe i kekahi o nā kāne ʻōpio, ʻo Joseph Kahahawai, me ka manaʻo e koi ʻino aku iā ia e hoʻopunipuni a ʻōlelo nāna nō i hana ʻino iā ia, akā ua pepehi ʻia ʻo ia i ia pō a make loa. Ua hoʻokolokolo ʻia lākou no ka pepehi ʻana iā Kahahawai, akā ʻaʻole lākou i hoʻopaʻi ʻia. Ua hoʻolaha ʻia kēia hihia, i kapa ʻia ʻo ka Massie Affair, ma nā ʻatikala nūhou a puni o Hawaiʻi a me ʻAmelika. Ua hōʻike leʻa ia i ka hoʻokae ʻili i ulu kāʻeka ma ka ʻoihana hoʻokolokolo.
I ka makahiki 1863, ua like ka hukihuki lāhui i kupu aʻe ma muli o kekahi hihia like no kekahi kanaka Hawaiʻi i hoʻāhewa hewa ʻia.
Ua pepehi ʻia ʻo Isaac Hussey, ke kāpena o ka moku ʻō koholā ʻo William Penn, ma kahi o ka mokupuni ʻo Kosarae ma Maikonekia i ke kipi ʻana o kona mau kānaka ma muli o ka hana ʻino ʻia mai. Pepehi ʻia ʻo Hussey i ka hakakā ʻana e kekahi kelamoku Hawaiʻi. Ma ka makahiki 1852 kēia.
ʻUmikūmākahi makahiki ma hope mai, kipa akula kekahi kanaka ʻo Harry Kaheleiki iā Kapalakiko.
ʻAʻole i pili iki ʻo Kaheleiki i ka William Penn a i ʻole i ke kipi i kupu aʻe he ʻumikūmākahi makahiki ma mua ma Maikonekia. Eia naʻe, iā ia ma Kapalakiko, ua hoʻāhewa hewa ʻia ʻo ia e kekahi mau kelamoku haole i holo ma ka William Penn, na Kaheleiki i pepehi iā Hussey.
Me ka ʻike kākoʻo ʻole, hoʻouka akula lākou i ka haunāele a hoʻāʻo akula e kāʻawe aku iā Kaheleiki a make. Komo maila naʻe nā mākaʻi ma waena a hoʻōki akula lākou i ke kāʻawe ʻana, akā ua hopu ʻia naʻe ʻo Kahele- iki a hoʻopiʻi ʻia hoʻi ʻo ia no ka pepehi ʻana e kekahi kiure i piha i ka poʻe Haole wale nō. Hoʻohuʻa akula ʻo ia, aia ʻo ia ma Honolulu i ia manawa, akā ʻaʻole i poeko ʻo ia ma ka ʻōlelo Pelekane a ʻaʻole i hoʻolako ʻia kekahi mea unuhi nona.
Hoʻoholo ke kiure, ʻo ka make ka hoʻopaʻi no Kaheleiki.
Ma muli o ka hihia kānāwai no Kaheleiki, ulu aʻela ka hoʻokae ʻili Hawaiʻi ma Kapalakiko, a ua lilo ia i mea e hoʻopōʻino ai ka nohona o ka poʻe Hawaiʻi a me ka poʻe ʻē aʻe o ka Pākīpika ma laila.
Lohe maila ʻo Kahu Luther Gulick e pili ana i ka hihia kānāwai no Kaheleiki. A kākau akula ʻo ia i ke Kuhina Kālaiʻāina ʻo Lota Kamehameha e wehewehe aku ai i ia hihia. Ua hōʻoni ʻia ka naʻau o ke keiki aliʻi (ma hope mai, lilo ana ʻo ia i Mōʻī Kamehameha V) e ka hoʻokolokolo hewa ʻia o ka pono kaulike.
ʻAʻa akula ʻo John Papa ʻĪʻī, he paʻa moʻolelo a he luna hoʻokolokolo, a me ke aliʻi nui ʻo Caesar Kapaʻakea e kōkua iā Kaheleiki. Ua hoʻouna ʻia lāua he mau ʻelele o ke aupuni o Hawaiʻi e kōkua hoʻi iā Kaheleiki a me ke kaiāulu o ka poʻe Hawaiʻi ma Kaleponi.
Hōʻike akula ʻo Kapaʻakea, aia ʻo Kaheleiki ma Honolulu i ka hapa nui o ke kekeke o nā 1850, a hōʻike akula hoʻi ʻo ia i kekahi mau palapala ʻoihana i kākoʻo. A kākoʻo akula hoʻi ʻo ʻĪʻī iā Kaheleiki ma o ka hōʻike ʻana i kekahi mau palapala mikionali a ma o ke kuhi ʻana hoʻi i kekahi mau laʻana kau kānāwai e kūʻē ai i ke ʻano i hoʻokolokolo ʻia a hoʻoholo ʻia hoʻi ka hihia kānāwai.
Ua hoʻopiʻi ʻia ka hihia i mua o ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o Kaleponi, a na lā-kou nō i hoʻokāhuli i ka hoʻoholo e hoʻāhewa ana iā Kaheleiki me ka ʻōlelo ʻana, “e aho ka pākele ʻana o nā kānaka hana hewa he ʻumi ma kahi o ka hana ʻino ʻia ʻana o ke kanaka pono hoʻokahi.”
E ʻole ke komo ʻana o ke aupuni Hawaiʻi a me nā ʻelele i hoʻouna ʻia i Kaleponi, ola ai ʻo Kaheleiki, ʻaʻole hoʻi pepehi ʻia no kahi hewa āna i hana ʻole ai.
ʻO ka hoʻokae ʻili i hihi kolo a uluāhewa ai ma nā ʻaha hoʻokolokolo mai ia manawa mai, he mea ia e hoʻomanaʻo ai kākou e makaʻala, a e koi aku hoʻi, ʻo ka lāhui, ke aupuni, ka ʻōlelo, ka hoʻomana, ka waiwai a me ke kūlana o ke kanaka, ʻaʻole loa e ʻākeʻakeʻa ana ua mau mea lā i ke kaulike.
