Na UH News | Unuhi ‘ia e Manakō Tanaka
Ke lapalapa nei ke ʻano o nā mele Hawaiʻi a me ka hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi ma muli o ka hana a Nicholas Kealiʻi Lum, he haumāna laeʻula ma Ka Haka ʻUla O Keʻelikōlani, Ke Kōleke ʻŌlelo Hawaiʻi.
ʻO Lum ka haumāna laeʻula mua i loaʻa mai ai ka makana kālā hele kulanui ʻo ia hoʻi ka Daniel and Lydia Makuakāne Endowed Scholarship and Fellowship. He mea ia makana i hoʻokumu ʻia e nā kaikamāhine o ua mau kānaka nona nā inoa ʻala e hoʻohanohano ana i nā hana kākoʻo a ka ʻohana Makuakāne no ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka hoʻonaʻauao Hawaiʻi.
Ke hoʻohui ʻia nei e Lum nā mea kuluma a me nā mea hou i loko o kāna noiʻi noelo i nā mele o ke au ma mua a me ko ke au nei. He mea kāna papahana laeʻula, ʻo ia hoʻi ʻo “Pewa: I Ola ke Mele Hawaiʻi i kona mele ʻia,” e wili ʻia aku ana nā mele kuluma o Hawaiʻi me ke kani mele o ke au nei. Ma o ia hana e hōʻumeʻume ana i nā ʻōpio i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o ke mele Hawaiʻi o ke au hou.
“I loko o kaʻu pepa puka laeʻula, hōʻike aku au he mea kālele hua ʻōlelo (ʻo ia hoʻi he ʻlogogenicʻ) nā mele Hawaiʻi, no laila i loko o ia ʻano mele ua ʻoi aku nā hua ʻōlelo ma luna o ke kani o nā mele,” wahi a Lum. “A i kuʻu manaʻo ua pili pū kēia i ke mele Hawaiʻi, ʻoiai ʻaʻole e hala, ua lanakila ka ʻōlelo i nā paukū ma luna o nā mea ʻē aʻe.”
Me kēia makana, e hoʻomohala aʻe ana ʻo Lum i kāna pāleo mua loa mai ka makahiki 2023 ʻo Pewa ma o nā ʻano hou o ke mele Hawaiʻi, e paipai ana hoʻi i ka ʻaeʻoia o nā mea Hawaiʻi, a e ikaika mau ai ka ʻōlelo.
Ka paipai ʻana aʻe i nā hānauna hou
“ʻAʻohe wā hele kula maʻamau o ko māua mau mākua mai ka papa ʻeiwa ma Puna,” wahi a Teresa Makuakāne-Drechsel. “No laila, he mea kēia ʻike maka ʻana i kēia kākoʻo no ko Kealiʻi ʻimi laeʻula ʻana e hoʻomanaʻo ikaika mai nei i ka welo mau o ko nā mākua welo, a e hāpai ʻia aʻe ana nā alakaʻi ʻōlelo Hawaiʻi o nā hanauna e hiki mai nei.”
Ke kū nei ke Kōleke ʻŌlelo Hawaiʻi ʻo ia hoʻi ʻo Ka Haka ʻUla O Keʻelikōlani o ke Kulanui o Hawaiʻi ma Hilo ʻo ia ke kula hoʻokahi e mālama nei i ka papahana Laeʻula Hoʻōla ʻŌlelo a Moʻomeheu Hawaiʻi a ʻŌiwi. I ka makahiki 2023, ua kūkala kūhelu ʻia ua kula nei ʻo ia ke Kikowaena O Nā Waiwai ʻŌlelo ʻŌiwi o ʻAmelika me ka hoʻākea ʻana i ke kuleana o ia kula ma ka ʻaoʻao o ka hoʻōla ʻōlelo mai kekahi kapa a kekahi kapa aku o ʻAmelika.
“He welo kūmau ke kākoʻo a ka ʻohana Makukāne i ko mākou kōleke, mai ka wā o ko lāua makuahine [ʻo Lydia] i hana nui i ka hoʻomaka ʻana o nā papahana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi,” wahi a Kaʻiu Kimura, ke poʻo o Ka Haka ʻUla o Keʻelikōlani. “He mea hanohano ka hoʻomau ʻana o ka ʻohana e hana pū me mākou e hoʻokō i kā mākou pahuhopu.”
Ke kahu mau ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi
He mea ka Makana Makuakāne e hōʻoia ana i ka loaʻa i nā haumāna, e like nō hoʻi me Lum, o nā waiwai e pono ai ka hoʻokō ʻana i nā kuleana noiʻi, ʻoiai e halihali ana i ke au e hiki mai ana nā loina kuluma a me nā waiwai i lilo ai ke Kōleke ʻŌlelo Hawaiʻi he alakaʻi a puni ka honua no ka hoʻōla ʻōlelo ʻōiwi.
“He mea maʻamau ka hoʻomau ʻana i ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi no nā hanauna e hiki mai ana i ko mākou ʻohana,” wahi a Makuakāne-Drechsel. “He mea kēia makana e hōʻihi aʻe ai i nā loina o ko māua mau mākua me ke kīpapa pū ʻana i ala na nā mea ʻē aʻe e hoʻomau aku i kēia hana koʻikoʻi.”
