Kauwahi ʻŌlelo Kaulana o Molokaʻi

0
303

Read this article in English

Inā ʻo “Maui nō e ka ʻoi,” inā pēlā ʻo “Molokaʻi ka Heke!” ʻO ia ka ʻōlelo kaulana o Molokaʻi Nui a Hina.

ʻO “Molokaʻi Pule Oʻo” kekahi ʻōlelo nui ʻē aʻe no ia ʻāina kaulana i kona mau kāhuna:

ʻO Pakuʻi [Pākuʻi] ke kahuna nāna i hōʻike ma kāna mele no Papahānaumoku, ʻo Hina, ʻo Hinanuiakalana kēia (na Kahakuikamona), lāua ʻo Wākea nā mākua o Molokaʻi. Ma ia mele a Pākuʻi, helu ʻia ka hānau ʻana o nā mokupuni mai Hawaiʻi ā hiki aku i Kaʻula me nā moku papapa. No Manawai, kekahi ahupuaʻa ma waena o Keawanui me Kahananui, ʻo Pakuʻi.

ʻO Lanikaula no Pūkoʻo ke kahuna kaulana loa paha o Molokaʻi. Aia nō ā hiki i kēia manawa kāna ulu kukui ma ke kahua hānai pipi ʻo Puʻuohoku i Manaʻe. Wahi ā M. H. Atcherly ma “Song of Eternity” (1955) hiki iā Lanikaula ke hoʻolana i kona kino a e hoʻomoʻa i ka lūʻau me ka wela o kona lima.

ʻO Kaleikuahulu no Kainalu kekahi kahuna i hoʻonoho ʻia e Kamehameha e aʻo i nā loea o ke aupuni hou, i nā moʻokūʻauhau. ʻO kēia paha ke “kula” i hoʻokumu ʻia e ke aliʻi ʻo Haho no Hāna, Maui. Na Haho ka mea i hoʻokumu i ka Hale Nauā me ke kuleana e mālama i nā moʻokūʻauhau aliʻi.

ʻO “Molokaʻi Kuʻi Lāʻau” kekahi ʻōlelo ʻē aʻe no ia mokupuni kū i ka mana. Ua noʻeau a akamai nā kāhuna o Molokaʻi i ka hoʻomākaukau ʻana i nā lāʻau lapaʻau like ʻole. Weliweli loa ka lāʻau make o Molokaʻi – ʻo ia ka lāʻau i ʻānoni ʻia me ka okaoka i waʻuwaʻu ʻia mai ke kua o ke kiʻi ʻo Kālaipāhoa. I ka manawa a ke kahuna e hoʻomākaukau ana i ka lāʻau, aia ʻo ia ke pule nei. Ua hele a kaulana ia mau pule ʻanāʻanā, no laila aku ka ʻōlelo “Molokaʻi pule oʻo.”

‘O “Molokaʻi Ka Hula Piko” ka ʻōlelo kaulana o ia wā. He hoʻolauleʻa o ka hula nō ia ʻōlelo. Eia kekahi, he inoa o kekahi pāhana hoʻōla ʻāina ma Kaʻana ma Maunaloa. Ua hōʻino ʻia ka ʻāina ā neoneo ʻoiai, wahi a nā kūpuna, he ʻāina uluwehiwehi ʻo Kaʻana a ulu nā ʻōhiʻa lehua ma Maunaloa.

Na John Kaʻimikaua i kapa i ua ʻōlelo lā a nāna nō i hoʻokumu i ka pāhana, ka hoʻolauleʻa, a nāna nō i hoʻomanaʻo i ka lehulehu i ka moʻolelo o Kapoʻulakīnaʻu (Kapōʻulakīnaʻu). No Kahiki mai ʻo Kapo me kona ʻohana a nāna i hoʻokumu i ka hula ma Molokaʻi, he piko.

Wahi a Moke Manu, na Kapo i aʻo i kāna kaikaina ʻo Nāwahineliʻiliʻi (Kewelani) i ka hula. I mea e hoʻokaʻawale ai i kāna mau kuleana kumu hula, ua kapa hou ʻo Kapo iā Kewelani ma nā inoa ʻo Laea, Ululani, a me Laka. ʻO Laka nō naʻe ka inoa i lohe pinepine ʻia ma nā mele a ma nā moʻolelo. Nāna nō ʻo Laka ke kumu i aʻo a hoʻolaha i ka hula i ka pae mokupuni. Penei nō i oli ʻia ai, “ʻO Laka ke akua pule ikaika.”

He ʻoiāʻiʻo nō, “Molokaʻi ka Heke.”