Nā Hoʻihoʻi Mua mai nā ʻĀina ʻĒ

0
252

Read this article in English

Na Halealoha Ayau Unuhi ʻia e Noʻeau Peralto

Photo: Edward Halealoha Ayau

Ma hope o nā makahiki mua he ʻelua o ka hoʻihoʻi iwi kūpuna ʻana, ua ʻoi aku ka nui o nā iwi e hoʻihoʻi ʻia ana a hiki aku ka huina nui o nā hoʻihoʻi iwi kūpuna i ka ʻumi kūmālua ma ka makahiki 1992.

I loko nō o kēia huina, aia nā hoʻihoʻi iwi kūpuna mua he ʻekolu mai nā hale hōʻikeʻike a me nā kulanui o nā ʻāina ʻē no waho mai o ʻAmelika, e like me ke Keʻena Hulikanaka o ke Kulanui o Zurich (1 iwi), ka Hale Hōʻikeʻike o Nūhōlani Hema (2 iwi), a me ka Hale Hōʻikeʻike Aliʻi o Ontario ma Kanada (1 iwi).

Ua mālama ʻia ka hoʻihoʻi iwi kūpuna mua mai nā ʻāina ʻē i ka mahina ʻo Malaki i ka makahiki 1992 ma ke Kulanui o Zurich ma Kuikilana.

I kekahi wā i hala aku, ua pae akula kekahi moku ma ke kapakai hikina o ʻAmelika. I ka pae ʻana o ia moku ma ka uapo, ua loaʻa kekahi holokahiki Hawaiʻi i ka maʻi a lawe ʻia akula ʻo ia i kekahi haukapila o laila. Ma ia haukapila i hala aku ai ʻo ia, a laila, ua kūʻai aku ke kāpena o ia moku i ke kino kupapaʻu o ia holokahiki i ke Kulanui Lapaʻau ʻo John Hopkins ma ke ʻano he kupapaʻu ia no ke aʻo ʻana aku i nā haumāna o ke kulanui. Ma hope o ia kūʻai ʻana, ua hala he mau makahiki, a laila ua lawe ʻia akula kēlā kino kupapaʻu o ua holokahiki Hawaiʻi lā e kekahi polopeka o ka kulanui ʻo John Hopkins i ke Kulanui o Zurich i kona hoʻokumu ʻana aku i ke Keʻena Hulikanaka ma laila.

I koʻu hana noiʻi, ua ʻimi au a loaʻa maila ka helu hōʻoia kūpono no kēia mau iwi kūpuna ma ke kulanui. Ma hope o ko mākou noi ʻana aku i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o ia mau iwi kūpuna, ua ʻaelike ke Kiaʻāina o Zurich i ka hoʻokuʻu ʻana mai i nā iwi. A laila, ua hoʻihoʻi ʻia maila nā iwi o ia kāne holokahiki i ke kulāiwi nei me ka mālama pono o ka lawe lima.

ʻO kekahi pilikia me ia hoʻihoʻi ʻana, ʻo ia ke koho ʻana aku i kahi e kanu iho ai i kēia kanaka, no ka mea, ʻaʻole ʻo ia i kanu ʻia ai ma mua. No laila, ua hānai maila kekahi ʻohana, no Waiʻanae lākou, i ia kanaka holokahiki a ua kanu ʻia akula kona mau iwi ma ko lākou ʻāina.

ʻO ka lua o nā hoʻihoʻi iwi kūpuna o ia makahiki, ʻo ia ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā pūnui (iwi poʻo) he ʻelua mai ka Hale Hōʻikeʻike o Nūhōlani Hema ma Adelaide. Ua lilo ia mau iwi poʻo iā Polopeka Stanley Porteous o ke Kulanui o Hawaiʻi i kona ʻaihue ʻana aku iā lāua ma Nuʻalolo Kai. Hoʻihoʻi ʻia maila ua mau iwi poʻo ʻelua i ko lāua kulāiwi ponoʻī a kanu hou ʻia akula lāua.

ʻO ke kolu o nā hoʻihoʻi iwi kūpuna o ia makahiki, ʻo ia ka hoʻihoʻi ʻana mai i nā iwi mai ka Hale Hōʻikeʻike Aliʻi o Ontario ma Toronto i Kanada. Hoʻihoʻi ʻia maila nā iwi a laila ua kanu hou ʻia lākou i Waiʻanae ma Oʻahu.

No loko mai o ʻAmelika, ua hoʻihoʻi ʻia maila nā iwi kūpuna mai ka Hale Hōʻikeʻike o Milwaukee (1 iwi); ka Hale Hōʻikeʻike o ke Kanaka ma San Diego (2 iwi); ka Hale Akeakamai o Sacramento (1 iwi); ka Hale Hōʻikeʻike o Bīhopa (112 iwi); ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Phoebe Hearst ma ke Kulanui o Kaleponi ma Berkeley (2 iwi); ka Hale Hōʻikeʻike o ka Hulikanaka ma ke Kulanui o ʻOlekona (1 iwi); a mai ka Mahele Kaua Lewa o ʻAmelika (1 iwi).

He mea nui ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā iwi no Molokaʻi mai, no ka mea,ʻo ia ka hoʻihoʻi iwi kūpuna mua loa mai ka Hale Hōʻikeʻike o Bīhopa. Kauoha maila iaʻu koʻu tūtū, ʻo Harriet Ne kona inoa, e hoʻihoʻi mua i nā kūpuna o ko mākou ʻāina kulāiwi o Molokaʻi.

He mea nui hoʻi ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā iwi mai ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Hearst ma ke Kulanui o Kaleponi ma Berkeley kekahi, no ka mea, ua ʻaelike maila ka hale hōʻikeʻike e hoʻihoʻi mai i kekahi mau iwi kūpuna he ʻelua, akā naʻe, ua hōʻole lākou i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o kekahi mau iwi he ʻelua. No laila, ua hoʻopiʻi mākou i ke kānāwai ʻo NAGPRA, a ʻo kēia ka hihia mua a ke Kōmike Kauʻeliʻeli o NAGPRA i hoʻoholo ai.

Ua loaʻa maila iā mākou ka lei o ka lanakila a ua hoʻihoʻi ʻia maila nā iwi ʻelua a i ke kulāiwi nei. ʻO kekahi mea nui ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā iwi kūpuna mai ka Hale Hōʻikeʻike o ke Kanaka ma San Diego, no ka mea, ua ʻike maila mākou i kēlā makahiki aku nei, ua ʻae aku ka hale hōʻikeʻike i kekahi hui kālepa e hoʻohana iho i nā iwi kūpunaʻelua a lākou i kāohi ai no ka hana ʻana i mau mea hoʻopaʻa iwi e kālepa aku ai. No laila, ua keʻakeʻa mākou i ke kūʻai ʻana aku i nā iwi lua like i hana kope ʻia me ua mau mea hoʻopaʻa iwi lā, a ke kūkākūkā nei au me ia hui kālepa a me ka hale hōʻikeʻike no ka wāwahi ʻana aku a pau kēlā wahi mea hoʻopaʻa iwi i mea e hoʻoponopono mai ai i kēia hihia.