Ka Wai Ola

Read this article in English

Unuhi ʻia e Noʻeau Peralto

Hui Mālama I Nā Kūpuna O Hawaiʻi Nei Mokuna 7: I Mana i ka Hoʻonaʻauao

Photo: Edward Halealoha Ayau

I ka ʻāpono ʻia ʻana mai o ka Hōʻike no ke Kuleana ʻŌiwi o ka ʻAha Aupuni Hui Pū ʻia, hoʻomaka akula mākou e koi aku i nā hale hōʻikeʻike a puni ka honua i ka hoʻihoʻi ʻana mai i nā iwi kupuna a me nā moepū me ka manaʻo paʻa i nā kuleana ʻohana o ka poʻe ʻŌiwi. ʻOiai, ʻaʻohe kānāwai o ka honua i pili i ka hoʻihoʻi ʻana i nā iwi a me nā moepū, pēia nā mākou i koi aku ai i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā kūpuna. ʻO ke kuamoʻo ʻŌiwi ke kahua o ko mākou koi ʻana aku.

Photo: 2020 Repatriation from Duckworth Laboratory
2020 Repatriation from Duckworth Laboratory at Cambridge University. – Photo: OHA

No nā iwi i ʻaihue ʻia ma hope o ka makahiki 1868, kū paʻa mākou i ke kānāwai o Ko Hawaiʻi Pae ʻāina e Hoʻomalu ai i Nā Wahi Ilina Kupapaʻu. He kānāwai ia na ke Aupuni Hawaiʻi e hoʻopaʻahao ʻia ai nā kānaka e ʻeli, wehe, a lawe aku paha kekahi kino kupapaʻu me ke kuleana kūpono ʻole. Eia kekahi, ua paio mau mākou no nā kuleana ʻohana e mālama i nā iwi a me nā moepū o ka poʻe kūpuna o ka ʻohana.

Na nā hale hōʻikeʻike i ʻōlelo aku, no ke akeakamai ko lākou kāohi ʻana i nā iwi kūpuna a me nā moepū i mea e hoʻonaʻauao ai nā poʻe a pau o ka honua nei. Na mākou i pane aku, ʻoiai he mea nui ke akeakamai, ʻaʻole ʻoi aku kona nui ma mua o ke kuleana o ka ʻohana. Me he pāʻani kōnane lā ko mākou hana maʻalea a lilo ka hoa paio i ke kōnane ʻia.

I koʻu noke mau ʻana ma ke kuamoʻo o ka hoʻihoʻi iwi kupuna, naʻu i haku i ka hua ʻōlelo, ʻo ‘intellectual savagery.’ ʻO ka manaʻo o ia huaʻōlelo, ka ʻike ʻole ʻana i ka hoa kanaka, a kipa hewa ke aloha i ka ʻïlio. He hana kēia na ka naʻaupō. He kuʻi kōnane kā mākou. ʻO ko mākou mau hiu kōnane nā loina a me nā kuleana o ka ʻohana ʻŌiwi. ʻO ia nō nā pōhaku niho e paʻa ai ke kahua o ko mākou mau kānāwai. Eia kekahi, ʻo ka ʻāpono. Inā ʻāpono ʻole ʻia ka lawe ʻana aku i nā iwi a me nā moepū e ka ʻohana, he ʻaihue ia. Pehea e hoʻoponopono ʻia ai kēlā ʻaihue ʻana? ʻO ka hoʻihoʻi ʻana i nā kūpuna ke hoʻoponopono ai no ke kanu pono ʻana i ke kulāiwi nei.

I ka lā 23 o ka Makahiki 2015, ma muli o ke kauoha o kā mākou kumu, ua pau ʻo Hui Mālama I Nā Kūpuna o Hawaiʻi Nei i ka hoʻokaʻawale ʻia. ʻAʻole i kūkulu ʻia ia hui me ka manaʻo e kū mau ana ka Hui no nā kau ā kau. Hoʻokumu ʻia maila ka Hui no ka hoʻonaʻauao hou ʻana i ka Lāhui Kanaka i ke kuleana o ka mālama iwi kupuna. A ua kō nō kēia kumu mua o ka Hui. Ke kū nei nā ʻohana ʻŌiwi mai kahi pae a kahi pae o ko Hawaiʻi Pae ʻāina i ka mālama ʻana i ko lākou mau kūpuna. Mau nō ka ʻoihana hoʻihoʻi iwi kupuna a mau nō hoʻi kekahi mau hihia i ka hoʻihoʻi ʻana mai i nā kūpuna mai nō hale hōʻikeʻike mai o nā aupuni ʻē. No laila, ua hoʻoneʻe ʻia akula kēia kuleana ma lalo o ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, a me ke kākoʻo o nā Pouhana, ʻo Kauka Kamanaʻopono Crabbe lāua ʻo Kauka Sylvia Hussey, hoʻoikaika ʻia maila kēia ʻoihana e mālama ai i nā kūpuna. Ola nā iwi.