ʻElima Hoʻihoʻi Iwi Kūpuna mai ʻEnelani

0
341

Read this article in English

unuhi ʻia e Noʻeau Peralto

Mai ka makahiki 2010 a hiki i ka makahiki 2014, ua hoʻokō ʻia nā hoʻihoʻi iwi kupuna me nā hale hōʻikeʻike he ʻelima ma ʻEnelani. Eia kekahi, ma ia mau makahiki like he ʻehā, ua hoʻokō ʻia kekahi hoʻihoʻi iwi kupuna me kekahi hale hōʻikeʻike ma ʻAmelika a pēlā pū me kekahi kupa ʻAmelika.

I ka mahina ʻo ʻAukake o ka makahiki 2010, ua hoʻihoʻi ʻia maila nā iwi poʻo he ʻelua a me nā moepū he ʻelua mai ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Maidstone ma Kent. Ua mālama ʻia ua mau iwi a kanu hou ʻia lākou ma ka mokupuni ʻo Hawaiʻi. A laila, i ka mahina ʻo Kepakemapa M.H. 2011, ua hoʻihoʻi ʻia maila kekahi iwi poʻo mai ka Hale Hōʻikeʻike ʻo Hunterian ma ke Kulanui Aupuni no nā Kauka Kaha o ʻEnelani. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻole ʻike ʻia no hea mai ua iwi poʻo lā. He keu a ka paʻakikī kēlā ʻano hihia no ka hoʻihoʻi iwi kupuna.

Photo: Edward Halealoha Ayau with iwi kūpuna
Ayau prepares 144 iwi kūpuna for repatriation from the Natural History Museum in London. – Photo: Courtesy

Ua hoʻokō ʻia ke kolu o nā hoʻihoʻi iwi kupuna mai ʻEnelani mai ma ka mahina ʻo ʻAukake M.H. 2013, a ua ʻoi aku ka nui o ia hoʻihoʻi iwi kupuna ma mua o nā hoʻihoʻi iwi ʻē aʻe a pau. ʻO ka hale hōʻikeʻike na lākou e hoʻihoʻi ana i nā iwi kūpuna, ʻo ia ka Hale Hōʻikeʻike o ka Moʻolelo Kūlohelohe ma Kenesinatona Hema. I loko o ko lākou hale hōʻikeʻike, ua loaʻa nā iwi poʻo he 144 a me kekahi paukū hope o ka iwi poʻo, no Molokaʻi, no Oʻahu, a no Hawaiʻi mai ia mau iwi.

Hoʻomaka ʻia maila ua hihia i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o nā iwi kupuna mai ka Hale Hōʻikeʻike o Kamehameha a i Molokaʻi i ka makahiki 1991. Ma laila au i ʻike ai, ua hoʻouna ʻia akula kekahi iwi poʻo no Moʻomomi mai i ka Hale Hōʻikeʻike Hulikanaka ʻo Cranmore i ka M.H. 1924. Eia naʻe, ua pio ke kukui o ia hale hōʻikeʻike ma muli o nā pōʻino nui o ke Kaua Honua ʻElua, a ua kīloi akula kā lākou Hōʻiliʻilina ʻo Beasley.

Mai ia mua aku, ua noke aku au i ka ʻimi ʻana i ua iwi poʻo lā ma kekahi mau hale hōʻikeʻike ma ʻEnelani. A laila, i kekahi lā, ua heluhelu maila kaʻu kaikamahina, ʻo Hattie kona inoa (ua piha iā ia nā makahiki he 8 ma ia manawa), i kekahi moʻowaiwai o nā iwi kupuna i lilo i ka Hale Hōʻikeʻike o ka Moʻolelo Kūlohelohe ma Kenesinatona Hema. Iaʻu e kikokiko ana i kāna, ʻōlelo maila ʻo ia iaʻu, “Hōʻiliʻilina: ʻo Beasley. ʻAno Iwi: he Iwi poʻo. No he mea: Mumumi; Mokupuni: Malakai… ʻE Papa, no Molokaʻi mai paha kēia!” A me ia manaʻo, ua loaʻa iā mākou ke kupunahine nona ia iwi poʻo i hoʻouna ʻia akula i ʻEnelani.

I ko mākou ʻimi ʻana iā ia, ua loaʻa kekahi mau iwi kūpuna he 143 iā mākou ma ʻEnelani, a ua hoʻihoʻi ʻia maila lākou a pau e mākou. ʻO ia ka hoʻihoʻi iwi kupuna hope loa i hoʻokō ʻia e Hui Mālama i Nā Kūpuna o Hawaiʻi nei, no ka mea, ua hoʻokuʻu ʻia ka Hui i ka mahina ʻo ʻIuanuli, M.H. 2015.

Ua hoʻokō ʻia ka hā o nā hoʻihoʻi iwi kupuna mai ʻEnelani mai ma ka mahina ʻo ʻAukake M.H. 2013 i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana mai o kekahi iwi poʻo mai ka Hale Hōʻikeʻike ʻEpekema / Waiwai Noho Kahu o Wellcome. I ka makahiki 2014, hoʻokō ʻia maila ka lima o nā hoʻihoʻi iwi kupuna ma ʻEnelani. Hoʻihoʻi ʻia maila kekahi iwi poʻo a me kekahi lolo kanaka mai ka Hale Hōʻikeʻike o ka Moʻolelo Kūlohelohe ʻo Oxford. Ua nui ka pilikia o ia hihia.

Ma ia mau makahiki like, ua hoʻokō ʻia nā hoʻihoʻi iwi kupuna he ʻelua ma ʻAmelika. ʻO ka mua, ma ka mahina ʻo ʻApelila M.H. 2012, hoʻihoʻi ʻia maila kekahi kupa ʻAmelika i kekahi mau iwi no Oʻahu mai i ʻaihue ʻia e kona ʻohana i ko lākou noho ʻana ma Oʻahu. ʻO ka lua, i ka mahina ʻo Kēkēmapa M.H. 2014, hoʻihoʻi ʻia maila kekahi mau iwi no Kōloa, Kauaʻi mai, a kanu hou ʻia ihola lākou i ko lākou kulāiwi ponoʻī.