Ka Puana Inoa ʻĀina Hawaiʻi

0
77

Read this article in English

Na ko ka papahana Kaniʻāina: Larry Kimura, Kaʻawaloa Kauaʻula, me Bruce Torres Fischer

E like hoʻi me ka puana a ka mānaleo ʻōlelo Hawaiʻi ma ka ʻohina pūnāewele ʻōlelo Hawaiʻi ʻo Kaniʻāina

“Ka pō nui hoʻolakolako, ke ao nui hoʻohemahema.” ʻO ke ahu nui loa o nā inoa ʻāina i waiho ʻia no kākou ma ka palapala ʻana e ko kākou mau mānaleo Hawaiʻi, he hōʻike kupanaha ia no ke aloha ʻāina a me ka mauli Hawaiʻi.

ʻO ka ʻike hoʻopaʻa leo naʻe ma o nā ʻano ʻenehana like ʻole, ʻaʻole i hiki mai a ma hope mai. A no Hawaiʻi hoʻi, ua loaʻa ia ʻike hoʻopaʻa leo ma kona wā i hoʻohemahema nui ʻia ai ka nalo koke ʻana o ko Hawaiʻi mau mānaleo Hawaiʻi kuʻuna, ka poʻe hoʻi no lākou ka ʻike inoa ʻāina. ʻEʻole naʻe ka minamina o kekahi poʻe, hoʻopaʻa ʻia ai ka leo a ʻike kuʻuna Hawaiʻi ma kekahi mau waihona leo. Na ia mau leo e kōkua i ka hoʻomau ʻia o nā puana kūpono ʻana o kekahi mau inoa ʻāina. ʻO ka leo puana, ʻo ia ke koʻikoʻi e hoʻomaka ai i kekahi hoʻāʻo e hoʻomaopopo ai i ka manaʻo o kekahi inoa ʻāina, keu hoʻi ma ka puana a puana ʻole ʻia paha o nā woela lōʻihi a pōkole.

Ma hope o ka pōʻino ʻā ʻana o Lahaina i ke ahi, e noke ana ka poʻe i ka ʻimi i ke kumu i pau ai ʻo Lahaina i ke ahi, a no laila ke kumu i nānā nui ʻia ai ka manaʻo inoa ʻāina ʻo Lahaina. ʻO ka hopena, kiʻi ʻia ka ʻike i hoʻopaʻa ʻia ma ka palapala pē kēia, ʻo Lāhainā, he “old pronunciation” ia ʻo Lahaina, no ka wela ʻino o ka lā ma ia ʻāina ma kā Pūkuʻi me ʻElepaki puke ʻo Place Names of Hawaiʻi. No kekahi poʻe, he manaʻo ikaika nō hoʻi kēia e pili pū ana i ke kumu i pau ahi ai ia ʻāina maloʻo, a no laila, holo ia manaʻo ʻo Lāhainā ka pela a puana kūpono o Lahaina.

Ma ka hoʻolohe ʻana nō naʻe i ka puana a nā kupa mānaleo ʻōlelo Hawaiʻi no Lahaina, i hoʻopaʻa līpine ʻia hoʻi ma ka ʻohina pūnāewele ʻo Kaniʻāina (www.ulukau.org/kaniaina), ʻaʻohe puana iki ʻia ʻo Lāhainā. ʻO Lahaina nō kā hoʻi kā lākou. A no laila, e kūʻē nui ana ka puana mānaleo ʻōlelo Hawaiʻi i ka puana, moʻolelo, a wehewehena inoa ʻāina i paʻa palapala ʻia ma ia ʻano kumuwaiwai palapala. A no ia kumu, e waiwai ai ka hōʻoia a hoʻoikaika ʻia o ia mau kumuwaiwai e hoʻohepa ana i ka pela a puana inoa ʻāina Hawaiʻi. Ma ka hoʻolohe a kiʻi ʻana nō hoʻi i ka puana mānaleo ʻōlelo Hawaiʻi e hoʻokāʻoi ai.

ʻO kekahi kumuhana hou aku, ʻo ia hoʻi ka Hawaiʻi Board on Geographic Names (HBGN) a me ko lākou mau kuleana ʻo ka mālama ʻana i nā inoa Hawaiʻi a me ka pela kūhelu ʻana. He hana nui loa hoʻi ia, ʻoiai, he nui a he lehulehu nā inoa Hawaiʻi o nei pae ʻāina.

ʻO kekahi mea nui e maopopo leʻa ai ka papa HBGN, ʻo ia hoʻi, he kū ke kākau ʻia o nā huaʻōlelo Hawaiʻi me kona puana ʻia ʻana. No ia kumu, he kūmole koʻikoʻi ka waihona leo mānaleo Hawaiʻi no ke kōkua ʻana i ka pepeiao o ke kanaka ʻōlelo Hawaiʻi mākaukau ma kāna noiʻi ʻana i ka puana a pela pololei o ia mau inoa. A inā nō ʻaʻole loaʻa he kūmole leo no kekahi inoa, he mau kūmole palapala ʻōlelo Pelekānia a palapala ʻōlelo Hawaiʻi a nā mānaleo ʻōlelo Hawaiʻi no ka nānā kālailai pono ʻana i ia mau ʻano kūmole me ka maopopo i ke au iki me ke au nui o kāu e heluhelu ana. A laila, ʻo ka hoʻoholo ʻana i ka pela ʻana, inā paha he hoʻokahi a ʻelua huaʻōlelo kaʻawale, ʻo ia kekahi nīnūne e ʻalo ai me ka noʻonoʻo hoʻi i kekahi kulekele kūpono no ka pela ʻia o kekahi inoa.

He mea makamae nō hoʻi ko kākou mau inoa ʻāina Hawaiʻi, a he mea nui e mau ai ʻo Hawaiʻi he ʻāina Hawaiʻi. A, ʻo ke aukahi hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi kekahi hana nui i loko o ke ō mau ʻana o ia mau inoa ʻāina a me ko lākou puana kūpono. Mahalo nui ʻia kēia hui ʻana me ʻoukou ma o ka palapala e hoʻomanaʻo ai i kēia ʻano kumuhana koʻikoʻi ma ka makasina ʻo Ka Wai Ola ma ka Mahina ʻŌlelo Hawaiʻi o Pepeluali 2024 nei. E ola ka ʻōlelo Hawaiʻi!