Unuhi ʻia e Paige M. K. Okamura
Wahi a Tom Pōhaku Stone, ua hānau ʻia ʻo ia he kama na ke kai.
He kanaka heʻe nalu nui kaulana a he ihupani holokai ʻo Stone, no laila, he ʻālapa hiapaʻiʻole ʻo ia e ʻimi mau ana i nā mea e hoʻokapalili ai ka houpo. He mau ʻālinalina me nā moʻolelo kona e hōʻike ai i kona komo mau ʻana i nā hana weliweli i ʻaneʻane make ʻo ia.
He loea kālai ʻo ia, he mea hoʻomau moʻomeheu, he kumu, a he moho laeʻula. Me ia hoʻokahi ka hoʻohanohano no ka hoʻōla ʻana i ka heʻe hōlua, a ʻo ia nō ke kāʻeʻaʻeʻa heʻe hōlua o ko Hawaiʻi paeʻāina.
No ka Heʻe Hōlua

ʻO ka heʻe hōlua a ko kākou kūpuna, he pāʻani keu a ka weliweli i ʻike ʻia ma Hawaiʻi wale nō.
ʻOkoʻa ka lōʻihi, ka piʻina, me ke kūlana mākau o nā kahua hōlua no ka heʻe hōlua ʻana. No ka leʻaleʻa me ka hoʻomaʻamaʻa nā kahua hōlua i hana ʻia me ka mauʻu. ʻO nā kahua hōlua i hana ʻia me nā pōhaku a uhi ʻia me nā lānahu pōhaku, no ka hoʻokūkū ʻana o nā aliʻi ia mau kahua hōlua. Lū ʻia ka pili a i ʻole ka pua kō ma luna i ʻoi aʻe ai ka pakika o ke kahua hōlua.
Hoʻomaka nā kahua hōlua nui loa ma uka a holo a hiki loa aku i kapa kai – aia ka hopena o kekahi ma kaʻe pali. ʻO ke kahua hōlua lōʻihi loa i mālama maikaʻi ʻia, aia ma Kāneaka ma Keauhou ma Hawaiʻi mokupuni. I ke kūkulu ʻia ʻana o ia kahua, he mile a ʻoi paha ka lōʻihi mai ka puʻu a i ke kai kūʻono ʻo Heʻeia.
He 12 – 18 kapuaʻi ka lōʻihi o nā papa hōlua, akā, he ʻeono ʻīniha wale nō ka laulā. ʻElua ona kāmaʻaloa i hana ʻia me nā lāʻau ʻōiwi paʻa, e laʻa me ke kauila, i hauhoa ʻia i nā keʻa ʻohe. Hauhoa ʻia nā papa liʻi i nā keʻa no ka pola a me nā lāʻau paʻa lima. Hamohamo ʻia ka ʻaila kukui ma lalo o nā kāmaʻaloa i ʻoi aʻe ai ka paheʻe ʻana.
He mea kupaianaha nō ma ka haku ʻana o ka papa hōlua. Kūkulu ʻia nā papa hōlua me ke akeakamai i maʻalahi ka paheʻe ʻana i ka makani. Hiki ke moe ma ka ʻōpū ma ka pola, kukuli iho ma ke kuli, a i ʻole e kū i luna, a heʻe nō me ka wikiwiki he 75 mile o ka hola a ʻoi.
Nui nā kumu no ka heʻe hōlua ʻana. No ka hapanui o ka poʻe Hawaiʻi, he hana leʻaleʻa wale nō. He hana punahele ia ma ka wā Makahiki, a komo kekahi poʻe nānā i ka pili waiwai no ka lanakila ʻana o kā lā-kou heʻe hōlua punahele.
E like me ka mea i hōʻike ʻia ma kā Apple TV kiʻi kīwī ʻo Chief of War, ʻo ka heʻe hōlua kekahi hana hoʻomana a nā aliʻi. “Ua pono nā aliʻi nui e hōʻike aku i ko lākou mākaukau no ka make ʻana, inā he ʻiʻini ko lākou e alakaʻi,” wahi a Stone. “I loko nō naʻe o kona kaila Hollywood, he kiʻi maikaʻi ʻo Chief of War no ka hōʻike ʻana i ke ʻano o ka poʻe Hawaiʻi me ko kākou mālama ʻana i nā mea like ʻole.”
Ma mua, ua manaʻo ʻia ʻo ka heʻe hōlua he hana na nā aliʻi kāne wale nō, akā naʻe, paʻa i loko o nā moʻolelo kahiko nā moʻolelo o nā kāne a me nā wāhine e komo ana ma ka heʻe hōlua ʻana – nā makaʻāinana a me nā aliʻi pū kekahi – ma mua o ka launa ʻana me nā kānaka no waho. Eia kēia, ʻo ka moʻolelo kaulana no ka heʻe hōlua ʻana, pili ia i ko Pele heʻe hōlua ʻana ma luna o ka pele i mea e lanakila ai ma luna o Kahawali, ke aliʻi haʻakei no Puna, a i ko lāua heihei ʻana ʻaneʻane make ʻo Kahawali.
He Ola Piha Hoʻomākaukau

I kona wā ʻōpio, nui ko Stone kipa ʻana iā Waikīkī kahi a kona tūtū i hana a kūʻai lei aku ai. Ma hope o ke kōkua ʻana i kona tūtū, hele ʻo ia i kahakai a nānea me nā Keiki Kahakai o Waikīkī. Na Duke Kanamoku i kōkua iā Stone ma ke kau ʻana ma kona nalu mua loa, he ʻelima wale nō ona makahiki ma ia wā.
Mai ia manawa, hei ʻo Stone naʻau a puni ʻo ia i ka heʻe nalu. Ke hele i Waikīkī, ma hope o ke kōkua kūʻai lei ʻana, hele aku ʻo ia i kahakai e kali ana i ke kiʻi ʻana o kekahi o nā Keiki Kāne o Waikīkī i ka papa heʻe nalu nona e heʻe nalu aku ai. ʻO kekahi o ia mau Keiki Kāne, ʻo Joey Gerard, he kanaka koʻikoʻi no Stone. “Pēlā au i hoʻomaka e heʻe nalu ma nā nalu nui – ma muli o Joey Gerard,” i hoʻomanaʻo ai ʻo Stone.
ʻIke ʻia kona ʻano ʻālapa e kona mau kūpuna a i kona makahiki ʻehā, hoʻouna ʻia akula ʻo ia e noho me kona ʻanakala kuakahi ʻo John Solomon, he paniolo no Kohala. ʻAʻohe āna keiki, no laila, ua manaʻo ʻia e hānai iā Stone a laila na Stone e mālama i kāna hana hānai pipi. “Ua hānai ʻia au he paniolo, akā, ua paʻakikī naʻe no ʻAnakala John no ka mea, ua puni au i ke kai,” i ʻakaʻaka ai ʻo Stone. Ua noho pū ʻo ia me Solomon no ʻelua wale nō makahiki.
Iā ia ma Oʻahu, kipa akula ʻo ia i kona kupuna kāne ma ka ʻaoʻao o kona māmā, ʻo David Kahanu, ma Kāneʻohe. “A pēlā nō e hōʻea mai ai i kēia moʻolelo o ka heʻe hōlua,” i wehewehe maila ʻo Stone. “Hoʻomākaukau ana ʻo ia iaʻu e aʻo i ka heʻe hōlua.”
Moʻolelo maila ʻo Kahanu no ka heʻe hōlua a ua lawe ʻo ia iā Stone e heʻe lāʻī ma kekahi puʻu mauʻu ma Kāneʻohe, me ka heʻe lepo ʻana i ke awāwa ʻo Nuʻuanu. Lawe ʻia ʻo ia i kekahi ulu manakō i uka o Pālolo a ʻaʻa iā Stone e lele mai kekahi kumu lāʻau i lalo loa hoʻi o ke awāwa. “Aʻo ana ʻo ia iaʻu e ʻaʻa i ka hana; e kia hoʻi i ka pahuhopu a ʻaʻole e kānalua,” i hoʻomanaʻo mai ʻo Stone.
ʻO kona pilina me Kahanu kekahi mea koʻikoʻi o ko Stone wā ʻōpio. “Nui koʻu aloha i nā manawa aʻu i noho pū ai me ia no ka mea, moʻolelo ana ʻo ia iaʻu iā māua e inu kī me ka ʻai pelena ana. A laila, ua haʻalele nō ʻo ia, ua hala. Pēlā nō ia.”
He Ala ʻana o ka Moʻomeheu me ka Politika
E like me ka nui o nā ʻōpio Hawaiʻi o nā makahiki 1960, piʻi ana ko Stone kai i nā mea i hiki ʻole iā ia ke wehewehe pono. Ma waho o ka heʻe nalu ʻana me kona hoihoi i nā pāʻani kai, kāʻili ʻia kona noʻonoʻo a loaʻa ʻo ia i ka pilikia me nā mākaʻi.
Haʻalele ʻo ia i ke kula kiʻekiʻe a komo ʻo ia i ka pūʻali koa. Ma hope o ka puka ʻana mai ka pūʻali koa, hana ʻo ia no ke Kūlanakauhale o Honolulu ma ke ʻano he kiaʻi ola a i kona wā kaʻawale ua heʻe nalu a holo papa peʻa ʻo ia.
A laila, ma ka lā 17 o Ianuali, 1993, ua komo ʻo Stone ma ka paikau ʻOnipaʻa, ka hoʻohanohano ʻana i ka piha ʻana he 100 makahiki o ka hoʻokahuli ʻia o ke aupuni Hawaiʻi. Ma ka Hale Aliʻi ʻo ʻIolani i lohe ai ʻo ia i ka haʻi ʻōlelo a Haunani Kay Trask, ka haʻi ʻōlelo kaulana i kēia wā me kona hoʻōho ʻana aku “ʻAʻole kākou he ʻAmelika! ʻAʻole loa e lilo ana he mau ʻAmelika!”
Ua loli loa ko Stone ʻano i ka lohe ʻana i nā ʻōlelo a Trask. Hoʻokō ʻo ia i kāna kekelē GED, komo akula i ke kulanui ma ke Kulanui Kaiāulu o Koʻolau (WCC), ʻaʻole ʻo ia i nānā i hope.
Ka Hoʻōla ʻana i ka Heʻe Hōlua

No kekahi pāhana noiʻi ma ka papa ʻike Hawaiʻi ma WCC ma lalo o Kumu Kalani Meinecke, ua ulu aʻe ko Stone hoi e aʻo mai e pili ana i ka hōlua. “Nānā nui ʻia ka hoʻokele waʻa ʻana e nā kānaka ʻē aʻe. Akā, ua makemake au e kia ma ka ʻike a koʻu tūtū kāne i aʻo mai iaʻu, a loaʻa paha kekahi mea i ʻike ʻole ʻia. Pēlā i hoʻomaka ai kēia.”
No laila, i ka makahiki 1994, me ko Meinecke kākoʻo, hoʻomaka ʻo Stone e aʻo mai i nā mea a pau i hiki iā ia ke aʻo e pili ana i ka hōlua. ʻAʻole ʻo ia i kākau wale i pepa noiʻi, ua kūkulu ʻo ia i ka papa hōlua āna i kapa ai ʻo Keahiokekai.
Ua kūkulu ʻia kāna papa hōlua mai nā wehewehena i loaʻa ma ka puke ʻo Arts and Crafts of Hawaii i kākau ʻia e Sir Peter H. Buck (Te Rangi Hīroa), he kanaka hulikanaka Māori. Nele naʻe ko Buck wehewehena o ka hauhoa ʻana o nā kāmaʻaloa i nā keʻa, no laila, hauhoa ʻo Stone e like me ka hauhoa ʻana no ka waʻa.
Kuhi koke maila ʻo Stone, ʻaʻole ʻo ia hoʻokahi ka hanohano o ka hoʻōla ʻana i ka heʻe hōlua. He mau pakanā kona ma ia hana, ʻo kona mau hoa papa mai WCC ʻo ia hoʻi ʻo Kilohana Duarte (ua hala) lāua ʻo Anne Campbell (kā Stone wahine i kēia manawa). “Aia pū lāua me aʻu mai kinohi. ʻO mākou ʻekolu ma kēia huakaʻi like.”
ʻOiai ʻo ia i kona mau makahiki kanahā, lilo kona kālena ma ka heʻe nalu nui ʻana i ke aʻo ʻana iā ia iho i ka heʻe hōlua. Lawe ʻo ia i kāna papa hōlua i Maui no ka heʻe hōlua ʻana ma ke kahua hōlua ma ʻUlupalakua, akā ua haki nā wēlau o nā kāmaʻaloa ma ka huakaʻi ʻana i Maui. Ua hiki nō ke kau ma luna a heʻe, akā ma hope ua lawe ʻo ia i kāna papa hōlua i Hawaiʻi mokupuni e kuni ai ʻoiai ua pilikia.
Ua hele akula ʻo Stone i Kīholo a waiho i kāna papa hōlua ma kapakai iā ia e ʻohiʻohi ʻana i nā lāʻau no ke ahi. I kona hoʻi ʻana mai, aia he ʻeono honu nui e moe ana ma luna o kāna papa hōlua. He hōʻailona kēia no Stone. ʻAʻole i kuni ʻia i ke ahi ma ia lā, mau nō kona heʻe hōlua ʻana ma luna o ia papa hōlua a hiki i keia lā.
Ma mua o ka makahiki 1997, ua kūkulu ʻo Stone i mau papa hōlua a ua ʻae ʻia ʻo ia e nānā i ka papa hōlua hope loa i koe ma mua o ka hiki ʻana mai o Kuke ma ka Hale Hōʻikeʻike o Bīhopa. No kekahi mau makahiki i kilo ai ʻo Stone i ke kūkulu ʻia ʻana o ua papa hōlua nei.
“He mea kahiko loa ke akamai o ka wilikī ʻana i ka hōlua. He mea nui ke kaulike me ka napa o ka papa hōlua. He hōʻailona ia, a he hana ʻepekema. Inā ʻoʻoleʻa ka papa hōlua, e haki ana ke holo me ka wikiwiki loa. Pono ʻoe e kūkulu i ka papa hōlua me ka manaʻo no ka lōkahi o nā māhele a pau. ʻO ia ka mea nui.”
Ka Hōʻailona me ke Kūlana o nā Wāhine ma ka Hōlua
Ma waena o nā makahiki 1994 me 1998 he mau haili moe ko Stone. I loko o ia mau moeʻuhane, aia ʻo Stone e hele wāwae ana me kekahi wahine. Hiki aku lāua i Halemaʻumaʻu i Kīlauea, a laila ua ʻike ʻo ia ʻo ka wahine, ʻo Pele nō ia. Ma kēia moeʻuhane, wehewehe akula ʻo Pele iā ia i ka hauhoa kūpono ʻana no ka papa hōlua.
“Ala aʻe au ma kahi o ka hola ʻekahi o ke aumoe, puka aku i waho, wāwahi i ka hōlua, a laila kūkulu hou e like me ke ʻano kahiko,” wahi a Stone.
No ka hōlua, pono e pālua ke kīpuni ʻana – i hiki i nā kāmaʻaloa ke hemo iki me ka holu ʻana i mua a i hope. Pono naʻe he 375 kapuaʻi o ka ʻaha.
Nui hou aku nā haʻawina a Stone i aʻo mai ai ma kona mau moeʻuhane ma waho o ka hauhoa ʻana wale nō. Hoʻomaopopo maila ʻo ia i ke kūlana koʻikoʻi o nā wāhine ma ka hōlua. “Haʻi mau mai ana koʻu māmā iaʻu, ke kipa mai kahi kupuna iā ʻoe, e hele nō ma ka huakaʻi. Pēlā au i hana ai. ʻOi aʻe koʻu aʻo ʻana i loko o ia mau moeʻuhane ma mua o nā mea i loaʻa ma kaʻu ʻimi noiʻi ʻana.”
Ua aʻo maila ʻo ia i ka inoa o ka papa hōlua āna i noiʻi ai ma ka Hale Hōʻikeʻike o Bīhopa, ʻo ia hoʻi ʻo Lonoikamakahiki, a ʻo ia ka papa hōlua o Kanemuna, he wahine no Hoʻokena. “A laila, hoʻomaopopo maila wau, iaʻu e huli ana no nā papa hōlua, he mau inoa wahine ko lākou.”
Wahi a Stone, no ka nui me ke kūlana koʻikoʻi o nā wāhine i komo i ka heʻe hōlua – me ia pilina i nā akua wāhine e laʻa me Pele – lilo ka heʻe hōlua i māka no nā mikionali i kūʻē i ka hoʻomana kahiko, me ka mana o ke kūlana o nā wāhine ma ka nohona Hawaiʻi i mea e kūlike me ko waho – me nā kāne ka mana ma luna o nā wāhine.
I ko Stone manaʻo, ʻo ia ke kumu i laha ʻole ai ka ʻike no ka heʻe hōlua, a ʻo ke kumu i nele ai kākou i nā papa hōlua kahiko, ua kākaʻikahi nā mea i koe.
“I ke kuanaʻike Hawaiʻi, he mana ko ka wahine, ʻoi aʻe ko lākou kūlana ma luna o nā kāne no ka mea, me lākou ka moʻokūʻauhau,” wahi a Stone. “Nui ka mana o nā wāhine Hawaiʻi ma luna o nā wāhine o ka ʻāina ʻē ma ka hana politika, kaiāulu, a me ka hoʻomana, he kūʻē kēia i ke kuanaʻike Iudaio-Kalikiano.”
ʻŌlelo ʻo Stone, ma ke kuanaʻike o nā mikionali, ua ʻike lākou i kahi mea pāʻani weliweli i komo pinepine ʻia e nā wāhine me nā papa hōlua i kapa ʻia no nā akua wāhine. “Ua pono lākou e hoʻopau i ka hoʻomana ʻana i nā wāhine,” a i mea e holoi ai i ka hōlua mai ke kuanaʻike Hawaiʻi, ua pono e wāwahi i nā kahua hōlua. A i kekahi mau manawa, hoʻohana ʻia nā pōhaku mai nā kahua hōlua no ke kūkulu ʻana i nā hale pule.
No ka Heʻe Hōlua mai Kēia Mua Aku
ʻOiai ʻo Stone i piha kona mau makahiki kanahiku i kēia manawa, hopohopo ʻo ia e lawe ʻia ʻana ka keʻe hōlua e nā malihini i mea e hoʻonui i kā lākou kālā wale nō mai nā hana kuʻuna me ke kuanaʻike Hawaiʻi e like me ka heʻe nalu ʻana – ko Hawaiʻi mea pāʻani waiwai hoʻolilo kaulana loa – ua kāʻili ʻia ka waiwai o ka heʻe nalu mai Hawaiʻi a puni ka honua i waena o ke kenekulia 20.
“Kānalua nui wau i ke kanaka nāna e mālama ana i kēia ʻike no ka mea, ua loaʻa iaʻu nā noi e hana pū me na ʻoihana papa huila me nā ʻoihana papa heʻe hau. Eia naʻe, ʻaʻole kēia ʻike he mea e kūʻai ʻia aku nei.”
I kēia manawa, ʻaʻole ʻo Stone e alakaʻi nei i kekahi kanaka hana hōlua a i ʻole heʻe hōlua ma waho o kona ʻohana ponoʻī, eia naʻe, he kumu ʻo ia no kekahi mau kānaka mālama moʻomeheu e hoʻomau nei i ka ʻike hōlua me ka hana ʻana i nā papa hōlua, ʻo ia hoʻi ʻo: Kumulāʻau Sing, ʻIliahi Doo, Kunāne Wooton, a me Mahi La Pierre.
Eia naʻe, ʻo Stone paha ko Hawaiʻi kanaka heʻe hōlua pinepine loa.
I kona ʻike, kākaʻikahi nā kānaka kūpaʻa ma kēia hana. “He hana ʻeha ka hana ʻana i ka papa hōlua,” wahi a Stone. “E kahe ana ke koko ma kou lima a e ʻeha ana kou kino holoʻokoʻa no ka mea e hoʻohana ana ʻoe i kou mau manamana lima, kou mau manamana wāwae, kou niho – nā mahele like ʻole – no ka hauhoa ʻana.”
I kona noʻonoʻo ʻana i kona mau ʻiʻini nui ʻelua – ʻo ka heʻe hōlua me ka heʻe nalu – ʻōlelo ʻo Stone ua like a like nā mea ʻelua.
“E noʻonoʻo paha ma o ke kuanaʻike Hawaiʻi. Aia ʻo Pele ma kahi ʻaoʻao, aia ʻo Nāmakaokahaʻi ma ka ʻaoʻao aʻe. Pili naʻe ka moʻolelo kaʻao i ko lāua hakakā mau ʻana a puni ka paeʻāina, ma koʻu kuanaʻike, he moʻolelo no ka lōkahi o nā ʻaoʻao ʻelua. Hele pū nā ʻaoʻao ʻelua pēlā,” wahi a Stone.
“Ua like a like ka heʻe hōlua me ka heʻe nalu. Inā ʻaʻohe nalu o ke kai e heʻe ai, e heʻe ma nā kuahiwi.”
Stone makes both papa hōlua (sleds) – as well as traditional papa heʻe nalu (surfboards) – that can be ordered from his small business, Hawaiian Boarding Company: hawaiibc.com




