Nā Kaulana Manawa

109

Read this article in English

Aloha e nā hoa makamaka e uhaiāholo nei i kēia wahi kolamu ʻōlelo Hawaiʻi, eia nō kākou ma ke kau Hoʻoilo a ma ka hoʻomaka pū ʻana o ka wā o ka Makahiki. Nui nā mea e loli ana e like me ke anilā, ka piʻi ʻana o ka lā, ka piʻi ʻana o nā hōkū, a pēlā aku. No laila, e nānā kākou i nā mea ana manawa, nā kaulana manawa hoʻi, a nā kūpuna i hoʻohana ai no nā wā.

Ke heluhelu nei mākou, kekahi hui e heluhelu ana i ka moʻolelo ʻo “Hiʻiakaikapoliopele” na Hoʻoulumāhiehie, i kekahi mea hoihoi e pili ana i ka loli ʻana o nā wā.

I ko Hiʻiaka mā haʻalele ʻana iā Kīlauea, ua hui lākou me kekahi mau mākua e uē minamina ana i ka maʻi o ke keiki a lāua. Aia a lapaʻau ʻia ke keiki e Hiʻiaka, ua pule ʻo Hiʻiaka ma luna o ke kaikamahine ʻo Malamanui ka inoa, ua kū a haʻi ʻo ia i nā mākua i ko lākou haʻalele ʻana a ʻōlelo, “… ua huli ka Iʻa, eia ʻo Mānanalo i ka piko o Wākea, a ua kiʻekiʻe Kauʻōpae i luna, a ʻo ke ʻoʻō mai koe ka moa kuakahi.” ʻO Mānanalo me Kauʻōpae, he mau hōkū.

Ua hoʻāʻo mai nā mākua e kāohi a auʻa mai nā malihini, akā hōʻole ʻo Hiʻiaka me ka ʻōlelo ʻana, “Ua ao kā- kou, e kala wale i hala aku nei ʻo kau, eia kākou i kēia wā i pilipuka, he kani mai koe o ka moa kuakahi, ko kākou hōʻea nō ia i ka pili o ke ao, e kokoke aku i kihipuka. Aia nō hoʻi ke kani maila ʻo olokele i ka wao.”

He aha ka “pilipuka” me ke “kihipuka”? E like me ka hana maʻa mau ma ka moʻolelo Hawaiʻi, ua wehewehe ʻo Hoʻoulumāhiehie i nā mea hou a nā kāhiko. Ua kākau ʻo ia penei:

“He ʻelima kaulana manawa, a he ʻehā kōā manawa, ʻo ia hoʻi, ʻo ka manawa e napoʻo ai ka lā, ua kapa ʻia kēlā manawa ʻo kihi, ka mahele manawa hoʻi mai ka napoʻo ʻana lā a ʻo ke aumoe (midnight) ponoʻī, ua kapa ʻia kēlā māhele manawa ʻo pili, ʻo ke aumoe ponoʻī hoʻi, ʻo ia ka hora 12 ponoʻī o ka pō, ʻo ia ʻo kau, a hōʻea i ke kani ʻana o ka moa kuakahi, ua kapa ʻia ʻo pilipuka, a ʻo ka wā e puka ai ka lā, ʻo kihipuka ia.” [ua hoʻohiō ʻia nā kaulana manawa]

No laila, i ka manawa a Hiʻiaka i ʻōlelo ai, “E kala wale i hala aku nei ʻo kau,” ua like me ko kākou ʻōlelo ʻana, “E kala wale i hala ai ka hora 12 o ka pō.” A i ko Hiʻiaka ʻōlelo ʻana, “Eia kākou i kēia wā i pilipuka,” ua like me ko kākou ʻōlelo ʻana, “Eia kākou i ka moa kuakahi.”

Inā ʻo kau ka hora 12 o ka pō, ʻo kau ka hora 12 o ka lā. A laila, mai ka puka ʻana o ka lā, ʻo kihipuka nō, a i ke kau, ka 12 o ka lā he pilipuka ia. Mai ka hola 12 o ka lā ā i ka napoʻo ʻana o ka lā ʻo pili ia. E mālama a hoʻohana kākou i keia mau kaulana manawa.

Previous articleKalima Lawsuit Updates
Next articleKeep Our Histories Accessible
Kalani Akana, PhD.
Kalani Akana, Ph.D., is a kumu of hula, oli and ʻōlelo Hawaiʻi. He  has  authored  numerous  articles on hei (Hawaiian string figures) and indigenous ways of knowing and doing and  was  invited to speak at a Presidential Session of the Indigenous Peoples of the Pacific SIG at the American Education Research Association in April 2017.  In 2000, he co-organized and led the Hawaiian delegation to the Festival of Pacific Arts in New Caledonia.