Nā Inoa ʻo Akaka, Akana, Akina…

112

Read this article in English

Aloha e nā makamaka o kēia kolamu nei. Ua kamaʻīlio iho nei au me kekahi kanaka ma kekahi ʻaha hoʻohanohano a ua nīnau ʻo ia iaʻu, e like me ka maʻa mau ma Hawaiʻi Nei, “No hea mai ʻoe? No hea mai ka ʻohana?”

Ua pane au, “No Kaimukī koʻu ʻohana Akana akā no Hāna, Maui, me Anahola, Kauaʻi, nā kūpuna loa.” ʻO kēia hoa hou, he puʻukani ʻo ia a kamaʻāina ʻo ia i kekahi ʻohana Akana no Kauaʻi. Mea aku au, “No Kalihiwai, paha?” ʻAe koke a hoʻomau ʻo ia e hoakāka i kona pilina me lākou.

A laila, ua huli ʻo ia iaʻu a nīnau e pili ana i koʻu ʻohana Akana no Anahola. Wehewehe au, na ke Akana mua i wehe i ka mila laiki mua o Kauaʻi ma ka moku ʻo Kawaihau hoʻi. Aia a pau kona limahana mahikō, ua hele a nīnau i koʻu kupunawahine kuakolu, ʻo Kamila Kekaula Makanui (he mau inoa ʻohana no Hāna), i ʻāina no ke kanu laiki.

Ua ʻae koʻu kupuna e hoʻolimalima i ke kuleana, ʻo Konalele ka inoa, no ke kanu laiki. Ua hoʻāo ʻia hoʻi ʻo Akana me koʻu kupunawahine kualua ʻo Kamila Makanui a puka mai ʻehā keiki, ʻo koʻu kupuna ʻo Eli Kāheakūlani kekahi o lākou.

ʻO kekahi mea hoihoi iā mākou mamo, ʻo ka inoa ponoʻī o ua kupuna Pākē ʻo Akana, ʻo ia ʻo Li Ma-i. He Hakka* ʻo ia no Pūkiene (Fujian). ʻO Li Ma-i ka inoa ma kekahi palapala ʻaelike ma ka Waihona Hoʻoili ʻĀina ʻo Kalanimoku ma Honolulu. No laila, ʻo Li ka inoa ʻohana Pākē ponoʻī. He inoa laha ʻo Li ma waena o nā Hakka a ʻo ia ka inoa kulana laha ʻelua ma Kina me Taiwana.

Hoihoi ka moʻolelo no Akana a e hōʻike ʻia ana ke kumu o ka pili ʻole o kēlā Akana me kēia Akana.

Ma hope o kekahi wā, ua kūkulu ʻo Akana i hale mila laiki ma uka o nā loʻi laiki ʻo Hanapaʻa, a kokoke i ka ʻuapo ma Anahola. Ua lawe mai nā kānaka mahi laiki i ka hale mila a kāhea lākou i ua Pākē lā, “E Mika, hiki ke mila i kaʻu mau ʻeke laiki?”

ʻO ka hua ʻōlelo Pākē no “Mika” ʻo “San.” Akā, ʻaʻole hiki i ka hua ʻōlelo me hoʻokahi kāpana (syllable) ke kū hoʻokahi ma ka ʻōlelo Pākē, no laila ua hoʻopili ʻia me ka “Ah.” No laila, ua hoʻohawaiʻi ʻia ka “Ah San” ma ka puana ʻana a loaʻa ka “Ah Sana.” Pēlā ka pela ʻana o ka inoa o ka ʻohana ma Anahola, Kauaʻi, i ka helu kanaka 1920: Ah Sana.

Ma kahi o ka makahiki 1940, ua hoʻololi ʻia ka pela ʻana e ke aupuni i hoʻokahi hua ʻōlelo. ʻO “Akana” ka pela ʻana a i kēia manawa. He mea hōʻakaʻaka paha kēia inoa “Akana,” no ka mea ʻo “Mika” ka manaʻo o ia inoa ʻohana.

Pēlā pū ka pela ʻana me nā ʻohana e like me Ahana, Ahuna, Ahina, Akaka, Akama, Akana, Akima, Akina, Akiona, Akuna, Alama, Alana, Apana, Apuna, a pēlā aku.

Ma mua, ua pela ʻia paha me ka “Ah.” ʻO ka mea i ʻike ʻole ʻia, ʻo ia nō ka mole o ka inoa Pākē. E like me kaʻu laʻana, ʻo Akana mai ka inoa kapakapa ʻo Ah San “Mika” i lilo i ka Ah Sana, a laila ua lilo i ka Akana.

Mau nō ka pela ʻana kahiko o kekahi mau inoa ʻohana hapa Pākē ma Hawaiʻi e like me Ah Mook Sang, Ah Sam, Ah Sing, Ah You, me Ah Yat. Aia kekahi mau inoa ʻohana i loaʻa ʻole ka “Ah” ma ka inoa akā ua hoʻohawaiʻi ʻia ka manaʻo o ka inoa.

Ua hui pū au me kekahi kupunakāne no Kaʻū e noho ana ma Puna. Mea mai ʻo ia, ʻo ka inoa ʻohana, “Mokiao,” he inoa Pākē i hoʻohawaiʻi ʻia! ʻO “Mokyu” ka inoa Pākē. ʻO Lili Mokiao ke kupuna a he 90 a ʻoi paha ona makahiki i kēlā manawa. Ua pūʻiwa mākou, ka poʻe nīnauele.

Malia paha, aia kekahi mau ʻohana Hawaiʻi-Pākē me kekahi moʻolelo hoihoi no ka inoa ʻohana.

He inoa Hawaiʻi-Pākē kou? Inā pēlā, eia au ke koi nei iā ʻoe e huli a ʻimi a loaʻa i ka moʻolelo i loko o ka inoa ʻohana. E ala e nā Ahana, Ahina, Ahuna, Akaka, Akama, Akana, Akima, Akina, Akiona, Akuna, Alama, Alana, Apana, Apuna, a nui aku ana paha.


*ʻO ka manaʻo o Hakka ʻo ia ka “poʻe malihini” no ka mea ua neʻepapa lākou mai nā ʻāina ʻākau i nā ʻāina lepo mōmona ma ka ʻaoʻao hema o Kina. ʻO ka manaʻo o ka hua ʻōlelo Punti ʻo ia nō ka “poʻe kamaʻāina, nā ʻōiwi,” nā poʻe i noho mua a lōʻihi loa ma ka ʻāina. Ua hakakā nā Hakka me nā Punti ma muli o kēia hoʻokae kanaka ma Kina a ma Hawaiʻi kekahi.