Aloha e nā makamaka heluhelu o kēia kolamu kūikawā no ka Mahina ʻŌlelo Hawaiʻi. Ua hoʻolale ʻia iho nei au i kekahi hua ʻōlelo hou i ʻike ʻole ʻia e aʻu, akā ua hiki nō iaʻu ke unuhi a maopopo ma muli o koʻu ʻike i nā ʻāpana o ka hua ʻōlelo.
ʻOiai aʻole au he kanaka kālai ʻōlelo, he haumāna au o ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka puaaneane hoʻi, noʻonoʻo au he kōkua kekahi nānā ʻana i nā hua kāpili mua (prefix) me nā hua kāpili hope (suffix) o ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mau kōkua ua mau hua no ka maopopo a me ka mahalo ʻana i ka ʻōlelo makuahine.
ʻO ka hua ʻōlelo hou aʻu i hoʻokamaʻāina ai, ʻo ia nō ka hua ʻōlelo “hāʻike.” He hua ʻōlelo i haku ʻia e kekahi kumu i mea e hoʻokaʻawale ai i kekahi mau hōʻike i hana ʻia kekahi ma hope o kekahi ma kāna papa. ʻO ka “hāʻike” ka hōʻike i piha i nā loina, nā mele, nā oli, ka hula, ka ʻaina a pēlā aku kohu ʻuniki ke ʻano.
ʻO ka “hōʻike” ka waiho wale ʻana i nā pāhana a nā haumāna i ʻike a nānā wale nā kānaka kipa. Ua hoʻohana ʻia ka hua kāpili mua “hā-” he hua e like kona manaʻo me hoʻo- a me haʻa-. He mau hua kāpili mua lāua e hōʻike i ka hoʻokumu ʻana i kekahi hana o ka mole o ka hua ʻōlelo e like me hoʻolauleʻa, hoʻohauʻoli, hoʻomana.
ʻO ka “haʻa-“ ka hua kāpili mua maʻamau ma waena o nā hoahānau ma Polenekia e like me faʻa- (Tahiti, Sāmoa), faka- (Tonga), me whaka- (Aotearoa). Inā lohe ʻia kēia haʻa-/faʻa-/faka-/whaka-, hiki i ke kanaka ke mahuʻi i ka manaʻo o ka hua ʻōlelo. E hoʻāʻo i kēia: whakarongo (Māori), faʻaite (Tahiti), faʻatasi (Sāmoa), fakasiʻisiʻi (Tonga).
Ma Hawaiʻi, ʻike ʻia ka hā- ma nā hua e like me hāinu, hāʻawe, me hākuʻi. Inā hōʻakāka kekahi kanaka i ka waihoʻoluʻu o kekahi mea, ʻōlelo ʻo ia peinei – hākea, hāuliuli, hāʻulaʻula, a pēlā aku i mea e hōʻike ai i ke kohu, ke ʻano o ka pua paha, ka lole paha. ʻO kekahi hua kāpili mua ʻē aʻe e like me hā-, hoʻo-, haʻa-, ʻo ia nō ka hua kāpili mua kā- e like me kāpili, kāhili, kākoʻo, kāmaʻa, me kāwili.
Aia kekahi mau hua kāpili mua e hōʻike ana i ke kūlana a me ke ʻano o kekahi mea. I laʻana, hōʻike ka mā- ma Māʻili i kona ʻano o ia mea – kohu ʻiliʻili ke nānā aku. Inā kamaʻāina ʻoe iā Puʻu Māʻili ma Oʻahu, he ʻoiaʻiʻo nō ka manaʻo – māʻiliʻili ke nānā aku.
ʻO ka ʻō- me ka pā- kekahi mau hua kāpili mua e like me ka -ish ma ka ʻōlelo Pelekania. No laila, inā ʻōmaka ka huaʻai, ua maka ka liko, ka muʻo, ka pua, ka huaʻai. Inā pāhaʻohaʻo kekahi mea, ua haʻohaʻo nō. Pēlā nō e kālailai ai iā pāhemo, pāhemahema, pāheahea.
Ua hiki mai nō kākou i ka lae ʻo ʻĀpua. E nānā ana kākou i nā hua kāpili hope i kēia mahina aʻe ʻo Malaki. A hui hou i hiki i Malaki, i haʻawina pili home a i mea e hoʻokāʻoi ai i kāu ʻōlelo, e nānā a e hōʻuluʻulu i nā hua kāpili mua ʻē aʻe.
I kahi hoʻomaka, e huli i hua ʻōlelo e hoʻomaka ana me “kū-.”

